Qobustan daşı

Qobustan daşı Qobustan ərazisinin təbii daş və süxur örtüyü ilə bağlı işlədilən ifadədir. Qobustanın qayaları xüsusilə qədim qayaüstü təsvirlərin – petroqliflərin qorunub saxlandığı səthlər kimi böyük tarixi və arxeoloji əhəmiyyət daşıyır. Böyükdaş, Kiçikdaş və Cingirdağ kimi qayalı sahələrdəki daşlar minilliklər ərzində həm təbii landşaftın, həm də insan fəaliyyətinin izlərini qoruyub.

Qobustan daşları

Qobustan mürəkkəb geoloji quruluşa və xarakterik qayalı landşafta malik ərazidir. Burada müxtəlif çöküntü süxurlarına rast gəlinir və əhəngdaşı Qobustan ərazisində yayılan süxurlardan biridir.

Qobustan daşlarını yalnız geoloji obyekt kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Qədim insanlar bu qayalı mühitdən yaşayış və sığınacaq üçün istifadə edib, daş səthlərə müxtəlif təsvirlər həkk edib və bəzi daşlardan fərqli məqsədlərlə yararlanıblar.

Qobustan daşı və qayaüstü təsvirlər

Qobustan daşlarının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların üzərində qorunan qayaüstü təsvirlərdir. Qobustan Qayaüstü İncəsənət Mədəni Landşaftında 6 mindən çox qayaüstü oyma qeydə alınıb.

Daş səthlərdə insan və heyvan fiqurları, ovçuluq və balıqçılıq səhnələri, qayıqlar və müxtəlif işarələr təsvir edilib.

Bu petroqliflər ayrı-ayrı dövrlərdə yaradıldığı üçün Qobustan qayaları uzun zaman ərzində insanların həyatının vizual yaddaşına çevrilib. Təsvirlərin bir hissəsi daş səthinin cızılması, döyülməsi və oyulması yolu ilə yaradılıb.

Böyükdaş və Kiçikdaş

Qobustanın qayaüstü irsinin mühüm hissəsi Böyükdaş və Kiçikdaş ərazilərində yerləşir. Bu qayalı massivlərdə petroqliflərlə yanaşı qədim yaşayış yerləri və digər arxeoloji izlər də aşkar edilib.

Böyük qaya parçalarının yaratdığı təbii örtüklər və boşluqlar qədim insanlar üçün əlverişli sığınacaq rolunu oynaya bilirdi.

Buna görə Qobustan daşları yalnız təsvirlərin çəkildiyi səth deyil, həm də qədim insanların yaşadığı təbii mühitin bir hissəsi kimi araşdırılır.

Qaval daşı

Qobustanın daşları arasında ən maraqlı nümunələrdən biri Qaval daşıdır. Bu daş kiçik daşla vurulduqda fərqli, cingiltili səslər çıxarması ilə seçilir.

Qaval daşının belə səslənməsi onun yerləşmə vəziyyəti və fiziki quruluşu ilə əlaqələndirilir. Daş altdakı qaya parçalarına bir neçə nöqtədə toxunduğundan müəyyən hissəsi boşluq üzərində qalır və zərbə zamanı rezonansa bənzər effekt yaranır.

Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğundakı Qaval daşının qədim Qobustan sakinləri tərəfindən musiqi aləti kimi istifadə edildiyi ehtimal olunur. Daşın səthində uzunmüddətli istifadənin izləri də müşahidə edilir.

Daş üzərində qədim Roma yazısı

Qobustan daşları yalnız tarixdən əvvəlki petroqlifləri deyil, daha sonrakı dövrlərə aid yazılı izləri də qoruyub.

Böyükdaş dağının aşağı səki hissəsində qədim Roma dövrünə aid latın kitabəsi mövcuddur. Abidə rəsmi dövlət qeydiyyatında dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidə kimi göstərilir və eramızın 84–96-cı illəri arasına aid edilir.

Bu yazı Qobustanın müxtəlif tarixi dövrlərdə insanların keçdiyi və fəaliyyət göstərdiyi ərazi olduğunu göstərən mühüm arxeoloji nümunələrdəndir.

Qobustan daşlarının geoloji xüsusiyyətləri

Qobustan ərazisinin geoloji quruluşunda çöküntü süxurları mühüm yer tutur. Ərazidə əhəngdaşı ilə yanaşı gil, gips, şist, qum-çınqıl və digər geoloji materiallara rast gəlinir.

Su, külək, temperatur dəyişiklikləri və eroziya uzun müddət ərzində qayaların xarici görünüşünü dəyişdirib. Nəticədə Qobustana xas qayalı massivlər, daş çıxıntıları, dərələr və digər relyef formaları yaranıb.

Daşların geoloji xüsusiyyətləri Qobustanın həm təbii landşaftının, həm də arxeoloji mühitinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

Daş və qədim insan həyatı

Qobustanda daş qədim insan üçün yalnız təbii material olmayıb. Qayaların yaratdığı sığınacaqlardan yaşayış üçün istifadə edilib, onların səthinə təsvirlər həkk olunub, bəzi daşlar isə müxtəlif praktik və mədəni funksiyalar daşıyıb.

Arxeoloji araşdırmalar zamanı qayaların yaxınlığında qədim yaşayış yerlərinin, ocaq izlərinin və digər maddi mədəniyyət nümunələrinin aşkar edilməsi bu ərazi ilə insan arasında uzunmüddətli əlaqəni göstərir.

Məhz buna görə Qobustanın daşları ərazinin arxeoloji tarixindən ayrı şəkildə qiymətləndirilmir.

Qobustan daşlarının mədəni irs dəyəri

Qobustanın qayaları üzərində qorunan petroqliflər və digər arxeoloji izlər Azərbaycan tarixinin ən qədim mərhələlərinin öyrənilməsi üçün mühüm mənbədir.

Qobustan Qayaüstü İncəsənət Mədəni Landşaftının 2007-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi bu ərazinin beynəlxalq əhəmiyyətini təsdiqləyib.

Buradakı daşların dəyəri onların yalnız təbii mənşəyi ilə deyil, minilliklər boyunca insan fəaliyyətinin izlərini qoruması ilə bağlıdır. Bu səbəbdən petroqliflərin və arxeoloji əhəmiyyət daşıyan qaya səthlərinin fiziki təsirlərdən qorunması Qobustan irsinin mühafizəsinin əsas istiqamətlərindəndir.