#qobustan milli tarixi bədii qoruğu
Qobustan Milli Tarixi Bədii Qoruğu
Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğu Azərbaycanın ən mühüm arxeoloji və mədəni irs ərazilərindən biridir. Qoruq xüsusilə minilliklər ərzində qayalara həkk edilmiş təsvirləri, qədim yaşayış məskənləri, mağara və sığınacaqları, dəfn yerləri və digər arxeoloji izləri ilə tanınır. Qobustanın qayaüstü təsvirləri qədim insanların həyat tərzi, ovçuluq, balıqçılıq, heyvanlar və ətraf mühitlə münasibətləri haqqında zəngin məlumat verir.
Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğu haqqında
Qobustan Bakıdan cənub-qərbdə, Xəzər dənizinə yaxın yarımsəhra landşaftında yerləşən böyük tarixi-arxeoloji ərazidir. Buradakı qayalı massivlər minilliklər boyunca insanların yaşayış və fəaliyyət məkanı olub.
Qoruğun əsas arxeoloji sahələri Böyükdaş, Kiçikdaş və Cingirdağ–Yazılıtəpə ərazilərini əhatə edir. Bu məkanlarda qayaüstü təsvirlərlə yanaşı qədim yaşayış yerlərinin və dəfn sahələrinin izləri də müəyyən edilib.
Qobustanın əhəmiyyəti ayrı-ayrı petroqliflərdən daha genişdir. Burada qayaüstü incəsənət, arxeoloji tapıntılar və təbii landşaft birlikdə qədim insan həyatının uzunmüddətli mənzərəsini formalaşdırır.
Qobustanın qayaüstü təsvirləri
Qobustanın ən məşhur irs nümunələri qayaüstü təsvirlər – petroqliflərdir. UNESCO-nun məlumatına görə, Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmiş ərazidə 6 mindən çox qayaüstü oyma mövcuddur.
Təsvirlərdə insan və heyvan fiqurları, ov və balıqçılıq səhnələri, qayıqlar və müxtəlif kollektiv fəaliyyət səhnələri görünür. Ayrı-ayrı dövrlərə aid təsvirlər bir-birindən üslub, ölçü və mövzu baxımından fərqlənir.
Bu müxtəliflik Qobustanda qayaüstü incəsənətin qısa bir tarixi mərhələnin deyil, uzun zaman ərzində formalaşmış mədəni ənənənin nəticəsi olduğunu göstərir.
40 min illik mədəni irs
UNESCO Qobustanın qayaüstü təsvirlərinin təxminən 40 min illik qayaüstü incəsənət tarixini əks etdirdiyini bildirir.
Ərazidə insan fəaliyyətinin izləri Üst Paleolit dövründən orta əsrlərə qədər uzanan geniş zaman intervalını əhatə edir. Bu xüsusiyyət Qobustanı yalnız tarixdən əvvəlki dövrün deyil, müxtəlif tarixi mərhələlərin öyrənilməsi üçün də mühüm arxeoloji mənbəyə çevirir.
Qayaüstü təsvirlər və digər tapıntılar birlikdə insanların həyat tərzində, məşğuliyyətlərində və ətraf mühitlə münasibətlərində baş verən dəyişiklikləri izləməyə imkan verir.
Qayaüstü təsvirlərdə qədim həyat
Qobustan petroqliflərinin əsas dəyəri onların qədim insanların həyatından müxtəlif səhnələri qoruyub saxlamasıdır.
Qayalarda ovçular, insan qrupları, müxtəlif heyvanlar, balıqlar və qayıqlar təsvir edilib. Bu səhnələr qədim icmaların hansı fəaliyyətlərlə məşğul olduğunu və ətraf mühitdən necə istifadə etdiyini araşdırmaq üçün mühüm vizual materialdır.
Qobustanın bəzi təsvirləri bölgənin iqlim və təbii şəraitinin keçmişdə indikindən fərqli olduğunu anlamağa da kömək edir. UNESCO qayaüstü təsvirlərdə əks olunan fauna, flora, ovçuluq və balıqçılıq səhnələrini ərazinin ümumbəşəri dəyərinin mühüm elementləri sırasında göstərir.
Böyükdaş, Kiçikdaş və Cingirdağ
Qobustan qayaüstü irsinin əsas hissəsi bir neçə böyük qayalı sahədə cəmləşib.
Böyükdaş ən çox tanınan və ziyarət edilən ərazilərdən biridir. Burada müxtəlif dövrlərə aid çoxsaylı qayaüstü təsvirlər və qədim insan fəaliyyətinin digər izləri yerləşir.
Kiçikdaş da zəngin petroqlif və arxeoloji materialları ilə seçilir. Cingirdağ–Yazılıtəpə sahəsi isə Qobustan qayaüstü mədəni landşaftının digər mühüm hissəsini təşkil edir.
Bu ərazilərin birlikdə öyrənilməsi Qobustandakı insan məskunlaşmasının və qayaüstü incəsənətin daha geniş tarixi kontekstini anlamağa imkan verir.
Yaşayış yerləri və arxeoloji tapıntılar
Qobustan yalnız qayalara çəkilmiş təsvirlərdən ibarət deyil. Burada qədim insanların istifadə etdiyi mağara və qaya sığınacaqları, yaşayış məskənlərinin qalıqları və dəfn yerləri də aşkar edilib.
Bu arxeoloji materialların petroqliflərlə birlikdə araşdırılması xüsusilə əhəmiyyətlidir. Qayaüstü təsvirlər qədim həyatın vizual tərəfini göstərdiyi halda, yaşayış yerləri və digər tapıntılar həmin insanların gündəlik həyatına dair əlavə məlumat verir.
Məhz qayaüstü incəsənətlə arxeoloji mühitin bir yerdə qorunması Qobustanın elmi dəyərini artıran əsas xüsusiyyətlərdəndir.
Qobustan və UNESCO
Qobustanın beynəlxalq mədəni irs statusunda mühüm mərhələ 2007-ci ildə baş verib. Qobustan Qayaüstü İncəsənət Mədəni Landşaftı həmin il UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib.
UNESCO ərazini (iii) meyarı üzrə Ümumdünya İrsi kimi tanıyıb. Qərarda Qobustanın qayaüstü təsvirlərinin keyfiyyəti və sıxlığı, tarixdən əvvəlki insanların həyat tərzini əks etdirməsi və qədim dövrlərdən orta əsrlərə qədər mədəni davamlılığı göstərməsi xüsusi qiymətləndirilir.
UNESCO siyahısına daxil edilmiş əsas ərazi təxminən 537 hektar sahəni əhatə edir. Bu ərazi daha böyük Qobustan qoruğunun tərkib hissəsidir.
Qobustanın tədqiqi
Qobustan qayaüstü təsvirlərinin elmi tədqiqinin mühüm mərhələsi XX əsrin birinci yarısına təsadüf edir. 1930-cu illərdə qayaüstü təsvirlərin müəyyən edilməsindən sonra ərazidə sistemli arxeoloji araşdırmalar aparılmağa başlanıb.
1939-cu ildən etibarən arxeoloq İshaq Cəfərzadənin rəhbərliyi ilə aparılan tədqiqatlar Qobustanın elmi baxımdan öyrənilməsində xüsusi rol oynayıb. Sonrakı dövrlərdə Cəfərqulu Rüstəmov, Fərhad Muradova və digər tədqiqatçılar tərəfindən araşdırmalar davam etdirilib.
Uzunmüddətli tədqiqatlar nəticəsində minlərlə qayaüstü təsvir, qədim yaşayış məskənləri və digər arxeoloji obyektlər sənədləşdirilib.
Qobustan irsinin əhəmiyyəti
Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğu Azərbaycanın qədim tarixinin öyrənilməsi üçün mühüm elmi məkan olmaqla yanaşı, dünya qayaüstü incəsənət irsinin də əhəmiyyətli nümunələrindən biridir.
Burada qorunan təsvirlər insanın təbiətlə münasibətini, ov və balıqçılıq fəaliyyətini, kollektiv həyatını və minilliklər ərzində dəyişən yaşayış mühitini izləməyə imkan verir.
Qobustanın xüsusi dəyəri qayaüstü təsvirlərin, arxeoloji obyektlərin və onları əhatə edən landşaftın vahid tarixi-mədəni kompleks şəklində qorunmasıdır. UNESCO statusu isə bu irsin beynəlxalq səviyyədə əhəmiyyətini təsdiqləyir.
