Qraffiti

Qraffiti divar, bina fasadı, keçid, körpü və digər səthlər üzərində boya, sprey, marker və müxtəlif təsvir vasitələri ilə yaradılan yazı, rəsm, simvol və vizual kompozisiyalara verilən ümumi addır. Qraffiti şəhər mühitində özünüifadə forması, küçə mədəniyyətinin elementi və bəzi hallarda bədii yaradıcılıq nümunəsi kimi meydana çıxır. Onun məzmunu sadə imzadan mürəkkəb, genişmiqyaslı təsvirlərə qədər dəyişə bilər.

Qraffiti nədir?

Müasir qraffiti əsasən ictimai və şəhər məkanlarında yaradılan vizual ifadə forması kimi tanınır. Burada müəllif hərflərdən, sözlərdən, simvollardan, personajlardan və müxtəlif təsvirlərdən istifadə edə bilər.

Qraffitinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yerləşdiyi məkanla birbaşa əlaqəsidir. Divar və ya başqa səth sadəcə fon deyil, çox vaxt əsərin ümumi görünüşünün bir hissəsinə çevrilir.

Qraffitinin tarixi

Divarlara yazı və təsvirlərin çəkilməsi yalnız müasir dövrə aid hadisə deyil. Müxtəlif qədim yaşayış məkanlarında insanların divarlar və digər səthlər üzərində qoyduğu yazılar, adlar və rəsmlər aşkarlanıb. “Graffiti” termini də italyan mənşəli “graffito” sözü ilə əlaqələndirilir.

Bugünkü şəhər qraffitisi isə xüsusilə XX əsrin ikinci yarısında ABŞ şəhərlərində geniş yayılmağa başlayıb. Küçələrdə və nəqliyyat vasitələrində adların və ləqəblərin yazılması zamanla özünəməxsus vizual üslubların yaranmasına gətirib.

Qraffiti növləri

Qraffiti müxtəlif forma və texnikalarda hazırlanır. Ən sadə nümunələrdən biri müəllifin seçdiyi adın və ya ləqəbin stilizə edilmiş şəkildə yazıldığı “tag” hesab olunur.

Daha iri və işlənmiş hərf kompozisiyaları fərqli rənglər, konturlar və həcm effekti ilə hazırlana bilər. Bundan başqa, trafaret vasitəsilə yaradılan stencil qraffiti, personaj təsvirləri və böyük divar kompozisiyaları da şəhər məkanlarında rast gəlinən formalardandır.

Qraffiti və küçə sənəti

Qraffiti ilə küçə sənəti bir-birinə yaxın anlayışlar olsa da, onları tamamilə eyniləşdirmək düzgün deyil. Qraffiti mədəniyyətində hərf üslubu, müəllif imzası və yazı əsaslı kompozisiyalar xüsusi yer tutur.

Küçə sənəti isə daha geniş anlayışdır və divar rəsmləri, trafaretlər, posterlər, instalyasiyalar və başqa vizual müdaxilələri əhatə edə bilər. Buna görə müəyyən qraffiti nümunələri küçə sənəti kontekstində qiymətləndirilsə də, hər küçə sənəti əsəri qraffiti deyil.

Qraffiti necə hazırlanır?

Qraffiti yaradılarkən sprey boya ən çox tanınan vasitələrdən biridir. Bununla yanaşı, markerlər, akril boyalar, trafaretlər və digər materiallardan da istifadə olunur.

Mürəkkəb kompozisiyalarda əvvəlcə eskiz hazırlana, sonra əsas formalar səthə köçürülə bilər. Hərflərin quruluşu, rənglərin uyğunluğu, konturlar, kölgələr və kompozisiyanın səthə uyğunlaşdırılması nəticənin vizual xarakterini müəyyənləşdirir.

Qraffiti və mural arasındakı fərq

Qraffiti ilə mural arasında müəyyən oxşarlıqlar olsa da, anlayışların istifadəsində fərqlər mövcuddur. Mural əsasən divar üzərində yaradılmış genişmiqyaslı rəsm əsərini ifadə edir. Belə əsərlər çox vaxt əvvəlcədən planlaşdırılır və konkret məkan üçün hazırlanır.

Qraffiti isə xüsusilə yazı, stilizə edilmiş hərflər və müəllifin fərdi vizual dili ilə sıx bağlıdır. Bununla belə, müasir şəhər incəsənətində qraffiti ilə muralın vizual xüsusiyyətləri bəzən bir əsərdə birləşə bilər.

Şəhər mədəniyyətində qraffiti

Qraffiti şəhərin vizual görünüşünü dəyişdirən elementlərdən biridir. Bəzi layihələrdə rəssamlara xüsusi divarlar ayrılır və həmin məkanlarda iri kompozisiyalar yaradılır. Bu cür işlər şəhər incəsənəti, festivallar və yaradıcı layihələrin tərkib hissəsi ola bilər.

Qraffiti həmçinin sosial və mədəni mövzuların vizual şəkildə ifadəsi üçün istifadə edilə bilər. Müəlliflər əsərlərində şəhər həyatı, gündəlik hadisələr, insan münasibətləri və müxtəlif ictimai mövzulara müraciət edə bilirlər.

Qraffiti və icazəsiz yazılar

Qraffitinin qiymətləndirilməsində əsərin hansı şəraitdə yaradılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sahibinin və ya müvafiq qurumun icazəsi ilə hazırlanmış divar işi bədii layihənin bir hissəsi ola bilər.

Başqasına məxsus bina, tarixi abidə, nəqliyyat vasitəsi və ya digər səth üzərində icazəsiz yazı və təsvirlərin yaradılması isə əmlaka müdaxilə kimi hüquqi məsuliyyət doğura bilər. Buna görə qraffitinin bədii xüsusiyyəti ilə onun yaradıldığı məkanın hüquqi statusunu bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Qraffitinin vizual xüsusiyyətləri

Qraffitidə hərflərin forması, konturlar, rəng keçidləri, perspektiv və həcm effektləri fərqli üslubların yaranmasına imkan verir. Bəzi əsərlərdə əsas diqqət sözün oxunaqlılığına, digərlərində isə hərflərin mürəkkəb vizual kompozisiyaya çevrilməsinə yönəlir.

Bu xüsusiyyətlər qraffitini şəhər məkanında asan seçilən vizual ifadə formalarından birinə çevirir. Sadə imzadan böyük divar əsərinə qədər müxtəlif nümunələr qraffiti mədəniyyətinin fərqli istiqamətlərini əks etdirə bilər.