Qurama sənəti

Qurama sənəti müxtəlif rəng, naxış və fakturaya malik parça hissələrinin müəyyən kompozisiya əsasında birləşdirilməsi ilə yaradılan ənənəvi dekorativ-tətbiqi sənət növüdür. Azərbaycanda qurama məişət mədəniyyəti, toxuculuq ənənələri və qadınların əl sənətkarlığı ilə sıx bağlıdır. Kiçik parça hissələrinin yeni əşyaya çevrilməsi quramanı həm praktik, həm də estetik baxımdan fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir.

Qurama sənəti nədir?

Quramanın əsas prinsipi ayrı-ayrı parça parçalarının tikilərək vahid səth və kompozisiya yaratmasıdır. Bunun üçün kvadrat, üçbucaq, romb, düzbucaqlı və digər həndəsi formalardan istifadə edilə bilər.

Parçaların rəng və naxışlarının düzgün uyğunlaşdırılması nəticəsində sadə materiallardan mürəkkəb ornamentlər yaradılır. Qurama ustasının işi buna görə yalnız tikiş bacarığı deyil, həm də rəng duyumu, kompozisiya və naxış qurmaq qabiliyyəti tələb edir.

Dünya sənət terminologiyasında quramaya yaxın texnika daha çox “patchwork” adı ilə tanınır.

Azərbaycanda qurama ənənəsi

Qurama Azərbaycan xalqının ənənəvi dekorativ-tətbiqi sənətinin və məişət mədəniyyətinin bir hissəsidir. Bu sənətin formalaşmasında parçadan qənaətlə istifadə etmək ehtiyacı ilə estetik yaradıcılıq bir-birini tamamlayıb.

Geyim və digər tekstil məhsullarının hazırlanmasından qalan kiçik parça hissələri atılmayaraq toplanıb, rənglərinə və ölçülərinə görə seçilib və yeni məişət əşyalarının hazırlanmasında istifadə olunub.

Beləliklə, qurama sadəcə köhnə parçaların təkrar istifadəsi deyil, həmin materialların yeni naxış və kompozisiyada birləşdirilməsi sənətinə çevrilib.

Qurama necə hazırlanır?

Qurama hazırlamaq üçün əvvəlcə istifadə ediləcək parçalar seçilir. Materialların rəngi, qalınlığı, fakturası və üzərindəki naxışlar nəzərə alınır.

Sonra gələcək kompozisiyaya uyğun olaraq parçalar müəyyən həndəsi formalarda kəsilir. Ayrı-ayrı hissələr əvvəlcədən hazırlanmış sxem əsasında yan-yana yerləşdirilir və tikilərək daha böyük bloklar yaradılır.

Blokların birləşdirilməsindən sonra vahid dekorativ səth meydana gəlir. Hazırlanan əşyanın funksiyasından asılı olaraq əlavə astar, haşiyə və bəzək elementlərindən də istifadə edilə bilər.

Quramada həndəsi formalar

Həndəsi quruluş qurama sənətinin ən xarakterik xüsusiyyətlərindən biridir.

Üçbucaq, romb, kvadrat və düzbucaqlı parçaların müxtəlif ardıcıllıqla təkrarlanması vizual ritm yaradır. Eyni formanın fərqli rənglərdə təkrarlanması isə kompozisiyanın daha mürəkkəb görünməsinə imkan verir.

Bəzi quramalarda mərkəzi elementdən ətrafa doğru inkişaf edən kompozisiya, digərlərində isə ardıcıl təkrarlanan naxış sistemi üstünlük təşkil edir.

Bu xüsusiyyət quramanı Azərbaycan xalçaçılığında və digər dekorativ sənətlərdə rast gəlinən həndəsi ornament ənənələri ilə vizual baxımdan yaxınlaşdırır.

Rənglərin qurama sənətində rolu

Quramanın görünüşünü müəyyən edən əsas elementlərdən biri rəng seçimidir.

Usta müxtəlif parçaları təsadüfi şəkildə birləşdirmək əvəzinə onların bir-biri ilə yaratdığı kontrastı və harmoniyanı nəzərə alır. Açıq və tünd rənglərin növbələşməsi, eyni rəngin müxtəlif çalarlarının istifadəsi və naxışlı parçaların sadə parçalarla uyğunlaşdırılması kompozisiyanın xarakterini dəyişə bilər.

Buna görə eyni həndəsi sxem müxtəlif rənglərdən istifadə edildikdə tamamilə fərqli təsir yarada bilər.

Qurama ilə hazırlanan əşyalar

Ənənəvi qurama texnikası müxtəlif məişət və dekorativ tekstil nümunələrinin hazırlanmasında istifadə olunur.

Qurama üsulu ilə örtüklər, yorğan və yastıq üzləri, döşəkçələr, süfrələr, pərdələr, çantalar və digər tekstil məhsulları hazırlamaq mümkündür.

Müasir dövrdə bu texnika dekorativ pannolarda, geyim və aksesuarlarda, interyer elementlərində və müəllif dizayn işlərində də tətbiq edilir.

Beləliklə, ənənəvi qurama müasir dizaynla birləşərək yeni istifadə formaları qazanır.

Qurama və patchwork

“Qurama” və “patchwork” anlayışları bir-birinə yaxındır. İngilis dilində “patchwork” müxtəlif parça hissələrinin tikilərək vahid tekstil səthinə çevrilməsi texnikasını ifadə edir.

Azərbaycan dilində “qurama” isə texniki üsulla yanaşı yerli ənənə, məişət mədəniyyəti və dekorativ sənətlə əlaqəli daha geniş mədəni məna daşıyır.

Bu səbəbdən Azərbaycan qurama sənətindən danışarkən onu yalnız patchwork sözünün tərcüməsi kimi deyil, milli tekstil ənənəsinin bir hissəsi kimi təqdim etmək daha məqsədəuyğundur.

Qurama və təkrar istifadə

Qurama sənətinin maraqlı xüsusiyyətlərindən biri materiallardan səmərəli istifadə prinsipidir.

Böyük tekstil məhsulunun hazırlanmasına kifayət etməyən kiçik parça hissələri quramada yararlı materiala çevrilir. Müxtəlif qalıqların birləşdirilməsi nəticəsində yeni və funksional əşya meydana gəlir.

Tarixən bu yanaşma məişət qənaəti ilə bağlı olsa da, müasir dövrdə qurama tekstil tullantılarının azaldılması və materialların təkrar istifadəsi baxımından da maraq doğurur.

Qurama sənətində ustalıq

Qurama ilk baxışdan sadə tikiş üsulu kimi görünsə də, keyfiyyətli iş hazırlamaq dəqiqlik tələb edir.

Parçaların ölçülərinin uyğun olması, tikiş xətlərinin düzgün aparılması və ayrı-ayrı elementlərin nəzərdə tutulan nöqtələrdə birləşməsi kompozisiyanın bütövlüyünə təsir göstərir.

Usta eyni zamanda əvvəlcədən düşünülmüş naxışın son nəticədə necə görünəcəyini təsəvvür etməli, rəng və forma balansını qorumalıdır.

Ənənəvi sənət biliklərinin nəsildən-nəslə ötürülməsi də quramanın yaşadılmasında mühüm rol oynayır.

Qurama və Azərbaycan mədəni irsi

Qurama sənəti ənənəvi bilik və bacarıqların qorunması baxımından Azərbaycan mədəni irsinin diqqətçəkən istiqamətlərindən biridir.

Azərbaycanın ənənəvi qurama sənəti UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə siyahıları üçün təqdim edilmiş nominasiya materialları sırasında yer alır. UNESCO-nun cari məlumatlarında “The Traditional art of Gurama (patchwork)” Azərbaycanın təqdim etdiyi və baxılması gözlənilən nominasiya faylları arasında göstərilir.

Bu status quramanın artıq UNESCO-nun Reprezentativ Siyahısına daxil edilməsi demək deyil. Ona görə qurama sənətini UNESCO tərəfindən siyahıya alınmış irs nümunəsi kimi deyil, həmin siyahıya təqdim edilmiş Azərbaycan ənənəsi kimi göstərmək daha dəqiqdir.

Qurama sənətinin müasir dövrdə yaşadılması

Qurama ənənəsinin qorunması yalnız tarixi nümunələrin muzeylərdə saxlanılması ilə məhdudlaşmır. Sənətin davamlılığı üçün onun hazırlanma üsullarının yeni nəsillərə ötürülməsi vacibdir.

Müasir sənətkar və dizaynerlər ənənəvi qurama prinsiplərindən istifadə edərək yeni dekorativ əşyalar, geyim elementləri və interyer məhsulları yarada bilirlər.

Belə yanaşma quramanın əsas xüsusiyyətlərini qorumaqla onun müasir məişət və dizayn mühitində yaşamasına imkan verir.