Reaktiv yaylım atəş sistemi

Reaktiv yaylım atəş sistemi (RYAS) bir buraxıcı qurğudan qısa müddətdə çoxsaylı idarəolunmayan və ya idarə olunan raketin atıldığı artilleriya silahıdır. Sistem geniş ərazidə yerləşən canlı qüvvəyə, texnikaya, komanda məntəqələrinə və digər hədəflərə qarşı kütləvi atəş açmaq üçün nəzərdə tutulur. Buraxıcı qurğu adətən təkərli və ya izli şassi üzərində quraşdırılır, bu da onun mövqe dəyişməsini və atəşdən sonra tez çıxmasını asanlaşdırır. Beynəlxalq ədəbiyyatda bu sinif silah "multiple launch rocket system" (MLRS), rus dilində isə "реактивная система залпового огня" (РСЗО) adlanır.

Reaktiv yaylım atəş sisteminin quruluşu
Kompleksin əsas elementi raket buraxılışı üçün istifadə edilən qurğudur. Bu qurğu bir neçə boru və ya relsli bələdçidən ibarət paket şəklində hazırlanır və hədəfə yönəlmək üçün şaquli və üfüqi bucaqlarla istiqamətləndirilir. Raketlər qatı yanacaqlı reaktiv mühərriklə hərəkət edir. Mərminin ölçüsü, kütləsi və atış məsafəsi konkret sistemin kalibrindən asılıdır.

Sistemin tərkibinə buraxıcı maşından başqa nəqliyyat-yükləyici maşın, atəşin idarəetmə aparatları, rabitə, topoqrafik bağlama və meteoroloji təminat vasitələri də daxil ola bilər. Müasir komplekslərdə naviqasiya və hədəfə yönəltmə proseslərinin böyük hissəsi rəqəmsal sistemlər vasitəsilə avtomatlaşdırılır. Bu, hesablama vaxtını azaldır və mövqedən atəşə keçid müddətini qısaldır.

Raket növləri və döyüş hissələri
Reaktiv yaylım atəş sistemlərində müxtəlif təyinatlı raketlərdən istifadə oluna bilər. Qəlpəli-fuqas döyüş hissəli raketlər canlı qüvvə və yüngül istehkamlara qarşı, kasetli döyüş hissəli raketlər isə geniş sahədə yerləşən hədəflərə qarşı tətbiq edilir. Bəzi modellər üçün mina qoyma, tüstü pərdəsi yaratma, işıqlandırma və xüsusi təyinatlı raketlər də hazırlanır. Müasir sistemlərdə peyk naviqasiyası və ya ətalət sistemi ilə düzəliş edilən yüksək dəqiqlikli idarə olunan raketlərdən də istifadə olunur.

Reaktiv yaylım atəş sistemlərinin inkişaf tarixi
Reaktiv artilleriyanın ilk geniş tətbiqi İkinci Dünya müharibəsi dövrünə təsadüf edir. Bu illərdə Sovet İttifaqında yaradılmış BM-13 "Katyuşa" sistemi reaktiv yaylım atəşi konsepsiyasının ən tanınmış nümunəsinə çevrildi. Müharibədən sonra bu istiqamət çoxsaylı ölkələrdə inkişaf etdirildi, kalibr, atış məsafəsi və dəqiqlik göstəriciləri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırıldı.

Sovet və sonradan Rusiya silahlanmasında 122 mm-lik BM-21 "Qrad", 220 mm-lik "Uraqan" və 300 mm-lik "Smerç" sistemləri geniş yayılmış nümunələrdir. ABŞ-da M270 MLRS və təkərli şassiyə əsaslanan HIMARS, Hindistanda "Pinaka", Çində müxtəlif kalibrli sistemlər, İsraildə isə "LAR-160" və "EXTRA" kimi komplekslər yaradılıb. Bu sistemlər kalibrinə, raket növünə, mənzilinə və idarəetmə imkanlarına görə bir-birindən fərqlənir.

Taktiki rolu və tətbiq xüsusiyyətləri
Reaktiv yaylım atəş sistemi qısa müddətdə yüksək atəş sıxlığı yaratmaq imkanı ilə seçilir. Bu xüsusiyyət onu müdafiə xətlərinə, texnika toplanma rayonlarına və arxa təminat obyektlərinə qarşı effektiv vasitəyə çevirir. Buraxılışdan sonra qurğunun cavab atəşindən yayınmaq üçün mövqeyi tez dəyişməsi taktiki mobilliyin əsas tələblərindən biridir. Raketlərin kütləvi atışı zamanı dəqiqlik adətən adi artilleriya mərmiləri ilə müqayisədə aşağıdır, bunun əvəzini sahəyə təsir və atəş sürəti ödəyir.

Sistemin səmərəliliyi hədəfin növündən, relyefdən, meteoroloji şəraitdən və istifadə edilən raketin xüsusiyyətlərindən asılıdır. Müasir idarə olunan raketlər dəqiqliyi artırmaqla yanaşı, nöqtəvi hədəflərə qarşı da istifadə imkanı yaradır. Buna görə reaktiv yaylım atəş sistemləri bir çox ölkədə quru qoşunlarının artilleriya komponentinin mühüm hissəsi hesab olunur.