Rəngsaz

Rəngsaz bina, tikili, metal, ağac və digər səthləri boyamağa hazırlayan, boya, lak və müxtəlif dekorativ və qoruyucu örtüklər tətbiq edən peşəkar işçidir. Rəngsazın işi yalnız divara boya çəkməkdən ibarət deyil. Səthin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi, köhnə örtüyün təmizlənməsi, çat və boşluqların doldurulması, səthin hamarlanması, astarlanması, uyğun boyanın hazırlanması və son qatların tətbiqi də bu peşənin əsas hissələridir.

Beynəlxalq Əmək Təşkilatının peşələr təsnifatında bina rəngsazlarının əsas işləri səthlərin boyaya hazırlanması, boya və oxşar materialların seçilməsi və qarışdırılması, fırça, valik və püskürtmə üsulu ilə örtük tətbiqi kimi göstərilir.

Rəngsaz tikinti şirkətində, təmir briqadasında, sənaye müəssisəsində, istehsalat sahəsində və ya müstəqil usta kimi işləyə bilər. Onun gördüyü iş həm estetik görünüş yaratmağa, həm də səthi rütubət, korroziya və digər xarici təsirlərdən qorumağa xidmət edə bilər.

Rəngsaz işə haradan başlayır?

Keyfiyyətli rəngsazlıq işi birbaşa boya çəkməklə başlamır. İlk mərhələ səthin yoxlanılmasıdır.

Divarda çat, qabarmış köhnə boya, yağ, toz, kif, nəmlik və ya başqa qüsur varsa, yeni boya həmin problemləri gizlətməyə bilər. Əksinə, qısa müddətdən sonra yeni örtük də qopa və ya ləkələnə bilər.

Rəngsaz əvvəlcə səthin növünü müəyyən etməlidir. Beton, suvaq, gipskarton, ağac və metal səthlər üçün eyni hazırlıq və boya sistemi istifadə edilmir.

Məsələn, metal səthdə pas təmizlənmədən üzərinə sadəcə dekorativ boya çəkmək uzunmüddətli nəticə verməyə bilər. Divarda isə səthin tozdan və boş hissələrdən təmizlənməsi, çatların doldurulması və lazım gəldikdə astarlanması tələb olunur.

Səthin hazırlanması niyə vacibdir?

Rəngsazlıq işinin keyfiyyətinə ən çox təsir edən mərhələlərdən biri səthin hazırlanmasıdır.

Beynəlxalq peşə təsnifatında rəngsazın əsas funksiyalarından biri divar və digər səthləri təmizləmək və örtük tətbiqinə hazırlamaq kimi göstərilir.

Köhnə boya qabarmışsa, qaşıyıcı və digər alətlərlə boş hissələr çıxarıla bilər. Səth zımpara edilərək hamarlanır. Çatlar və deşiklər uyğun dolğu materialı ilə doldurulur.

Hazırlıq yaxşı aparılmadıqda boya səthə düzgün yapışmaya bilər. Nəticədə qabarma, çatlama, soyulma və rəng fərqləri yaranır.

Bu səbəbdən təcrübəli rəngsaz vaxtın böyük hissəsini boya çəkməyə deyil, bəzən məhz səthi hazırlamağa sərf edir.

Şpaklyovka və hamarlama işləri

Divar və tavanlarda boya tətbiqindən əvvəl hamar səth əldə etmək üçün şpaklyovka istifadə edilə bilər.

Şpaklyovka kiçik çatları, məsamələri və səthdəki qeyri-bərabərliyi doldurmağa kömək edən materialdır. Məhsulun növündən asılı olaraq başlanğıc və son hamarlama qatları tətbiq oluna bilər.

Material quruduqdan sonra səth zımpara edilir. Bu mərhələ zamanı xeyli miqdarda toz yarana bilər.

Rəngsaz zımpara işindən sonra səthdə qalan tozu təmizləməlidir. Əks halda boya və ya astar birbaşa möhkəm səthə deyil, toz qatına yapışa bilər.

Zımpara zamanı yaranan tozun nəfəsə daxil olmasının qarşısının alınması da iş təhlükəsizliyinin vacib hissəsidir.

Astar nə üçün istifadə olunur?

Astar boya sisteminin ilk hazırlıq qatlarından biridir.

Onun əsas funksiyası səthin xüsusiyyətindən və məhsuldan asılı olaraq boyanın səthə yapışmasını yaxşılaşdırmaq, səthin hopduruculuğunu tənzimləmək və son qat üçün daha stabil baza yaratmaqdır.

Məsələn, çox hopdurucu divarda boya birbaşa tətbiq edilərsə, müxtəlif sahələr fərqli miqdarda boya uda bilər. Bu isə son görünüşdə ləkə və ton fərqlərinin yaranmasına səbəb ola bilər.

Metal səthlərdə isə korroziyadan qoruyan xüsusi astar sistemləri istifadə edilə bilər.

Rəngsaz istifadə etdiyi boya sisteminin istehsalçı təlimatına uyğun astar seçməlidir. Bütün astarlar və boyalar bir-biri ilə uyğun olmaya bilər.

Rəngsaz hansı alətlərdən istifadə edir?

Ən sadə rəngsaz alətləri fırça və valikdir.

Fırça əsasən künclər, qapı və pəncərə kənarları, borular və valikin rahat çatmadığı hissələr üçün istifadə olunur. Valik isə geniş divar və tavan səthlərinin daha sürətli və bərabər boyanmasına imkan verir.

Bundan əlavə, rəngsaz spatula, qaşıyıcı, zımpara alətləri, qarışdırıcı, ölçü qabları, uzadıcı sap və müxtəlif maskalama materiallarından istifadə edə bilər.

Bəzi işlərdə boya püskürtmə avadanlığı tətbiq olunur. Beynəlxalq Əmək Təşkilatı ayrıca püskürtmə rəngsazlarını da fərqləndirir və onların metal, ağac, nəqliyyat vasitələri və digər məhsullara boya və qoruyucu örtüklər tətbiq etdiyini göstərir.

Fırça, valik və püskürtmə üsullarının fərqi

Fırça kiçik və mürəkkəb sahələrdə dəqiq işləməyə imkan verir, lakin böyük səthlərdə daha çox vaxt tələb edir.

Valik geniş və düz səthlər üçün praktikdir və düzgün istifadə edildikdə bərabər örtük yaradır.

Püskürtmə üsulu isə böyük sahələrdə çox sürətli ola bilər və hamar səth əldə etməyə imkan verir. Lakin bu üsulda havaya boya dumanı və buxarların yayılması riski artır.

OSHA püskürtmə əməliyyatlarında toksik maddələr, alışan və partlayıcı boya dumanları, hissəciklər və buxarların ciddi risk yarada biləcəyini bildirir. Buna görə uyğun ventilyasiya, iş prosedurları və fərdi mühafizə vasitələri tələb olunur.

Bu səbəbdən püskürtmə avadanlığının istifadəsi sadə valiklə boyamadan daha ciddi təhlükəsizlik hazırlığı tələb edə bilər.

Rənglərin hazırlanması və qarışdırılması

Rəngsaz bəzi işlərdə hazır boya istifadə edir, bəzi hallarda isə tələb olunan tonu əldə etmək üçün müxtəlif rəngləri və piqmentləri qarışdırır.

Peşə təsnifatında rəngsazın vəzifələri arasında tələb olunan rəngi əldə etmək üçün boya və əlavələrin hazırlanması da göstərilir.

Rəng qarışdırılarkən nisbətlərin dəqiq saxlanılması vacibdir. Eyni divar üçün müxtəlif vaxtlarda hazırlanmış boya partiyalarının nisbəti fərqli olarsa, quruduqdan sonra ton fərqi yarana bilər.

Buna görə böyük sahələr üçün mümkün qədər kifayət qədər boya eyni qarışıqdan hazırlanır və ya istehsalçının rəng kodlaşdırma sistemi istifadə edilir.

Rəngsazın əsas təhlükələri

Rəngsazlıq zahirən sadə iş kimi görünə bilər, lakin burada müxtəlif sağlamlıq və təhlükəsizlik riskləri mövcuddur.

Əsas təhlükələrdən biri həlledicilər və digər kimyəvi maddələrdir. Bəzi boyaların tərkibində nəfəs yolu və dəri üçün zərərli buxarlar ola bilər.

OSHA tikinti sahələrində boya, boya təmizləyiciləri və püskürtmə örtüklərindən solvent buxarlarının respirator təhlükə yarada biləcəyini qeyd edir.

Digər risk zımpara və köhnə örtüyün çıxarılması zamanı yaranan tozdur. Köhnə binalarda qurğuşun tərkibli boya ehtimalı varsa, səthin quru zımparalanması və ya qaşınması əlavə təhlükə yarada bilər. OSHA qurğuşun tərkibli örtüklərin təmiri və çıxarılması zamanı işçilərin qurğuşuna məruz qala biləcəyini bildirir.

Bundan başqa, nərdivan və iskele üzərində işləyərkən hündürlükdən yıxılma, elektrik avadanlığı ilə təmas və ağır boya qablarının daşınması kimi risklər də mövcuddur.

Ventilyasiya niyə vacibdir?

Qapalı sahədə boya və həlledicilərlə işləyərkən ventilyasiya xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Boya buxarları otaqda toplandıqda işçinin tənəffüs yolu ilə kimyəvi maddələrə məruz qalması arta bilər. Alışan həlledicilər istifadə edilirsə, buxarın yığılması yanğın və partlayış riskini də yüksəldə bilər.

OSHA toksik və alışan həlledicili boyaların qapalı sahələrdə tətbiqi zamanı kifayət qədər mexaniki ventilyasiyanın təmin olunmasını tələb edən xüsusi qaydalar müəyyən edir.

Bu səbəbdən sadəcə pəncərəni açmaq bütün boya işləri üçün avtomatik olaraq kifayət edən təhlükəsizlik tədbiri hesab edilə bilməz. Risk istifadə edilən məhsul, otağın ölçüsü və tətbiq üsuluna uyğun qiymətləndirilməlidir.

Rəngsaz üçün fərdi mühafizə vasitələri

Fərdi mühafizə vasitələri görülən iş və istifadə edilən kimyəvi məhsula uyğun seçilməlidir.

Zımpara və tozlu hazırlıq işlərində uyğun respirator, gözləri qorumaq üçün qoruyucu eynək və iş geyimi tələb oluna bilər.

Kimyəvi boya və həlledicilərlə işləyərkən məhsula davamlı əlcəklər və dərini qoruyan geyim istifadə edilir.

Püskürtmə zamanı respiratorun növü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sadə toz maskası bütün boya buxarlarından qorumaq üçün uyğun deyil. OSHA toksik boya və solvent dumanları ilə işləyərkən iş şəraitinə uyğun respirator və qoruyucu geyim tələb oluna biləcəyini göstərir.

Fərdi mühafizə vasitələri təhlükəni aradan qaldırmır. Ventilyasiya və daha təhlükəsiz məhsul seçimi kimi mühəndis və təşkilati tədbirlər də prioritet olmalıdır.

Hündürlükdə rəngsazlıq işləri

Fasad, yüksək divar və tavanların boyanması zamanı rəngsaz nərdivan, iskele və ya digər giriş vasitələrindən istifadə edə bilər.

Bu halda əsas risklərdən biri hündürlükdən yıxılmadır.

Nərdivan qeyri-sabit səthə qoyulmamalı, işçi onu improvizə edilmiş platforma kimi istifadə etməməlidir. Böyük və uzunmüddətli işlərdə uyğun iş platforması və ya iskele daha təhlükəsiz həll ola bilər.

Rəngsazın bir əlində boya qabı, digər əlində alət saxlayaraq nərdivanda həddindən artıq yana uzanması tarazlığın itirilməsinə səbəb ola bilər.

Tikinti sahəsində rəngsazlıq da ümumi tikinti təhlükəsizliyi tələblərinin əhatəsinə daxil olan fəaliyyətlərdəndir. OSHA tikinti işlərinə rəngsazlıq və dekorasiya işlərini də daxil edir.

Rəngsazla suvaqçı arasındakı fərq

Rəngsaz və suvaqçı eyni peşə deyil, baxmayaraq ki, təmir işlərində onların fəaliyyətləri bir-biri ilə əlaqəli ola bilər.

Suvaqçı əsasən divar və tavan səthlərinin suvaq məhlulu ilə formalaşdırılması və düzləndirilməsi ilə məşğul olur.

Rəngsaz isə artıq hazırlanmış səthi son örtük üçün hazırlayır və boya, lak və digər dekorativ və qoruyucu materialları tətbiq edir.

Praktikada bəzi ustalar həm suvaq, həm şpaklyovka, həm də boya işlərini yerinə yetirə bilirlər. Lakin peşə funksiyaları baxımından bunlar müxtəlif iş istiqamətləridir.

Peşəkar rəngsazın işinin nəticəsi

Keyfiyyətli rəngsazlıq işi yalnız gözəl rəng seçimi ilə müəyyən olunmur.

Hazır səth hamar olmalı, boya izləri və axıntılar minimuma endirilməli, rəng bərabər görünməli və kənarlar səliqəli işlənməlidir.

Boya qatının uzun müddət qalması isə səthin düzgün hazırlanmasından, uyğun materialın seçilməsindən və istehsalçının tətbiq qaydalarına əməl edilməsindən asılıdır.

Beləliklə, rəngsaz həm dekorativ, həm də qoruyucu örtüklərin hazırlanması və tətbiqi üzrə çalışan ixtisaslı işçidir. Onun işi səthin qiymətləndirilməsindən başlayır, təmizləmə, hamarlama və astarlama ilə davam edir və son boya qatlarının tətbiqi ilə tamamlanır. Peşə həm praktiki ustalıq, həm materiallar barədə bilik, həm də kimyəvi maddələr və hündürlükdə işlə bağlı təhlükəsizlik qaydalarının düzgün tətbiqini tələb edir.