#rəqqas
Rəqqas
Rəqqas rəqs sənəti ilə məşğul olan, musiqinin ritmini və bədii məzmunu bədən hərəkətləri vasitəsilə ifadə edən ifaçıdır. Azərbaycan dilində bu söz əsasən kişi rəqs ifaçısına aid edilir, qadın ifaçı üçün isə “rəqqasə” işlənir.
Rəqqasın fəaliyyəti xalq rəqslərini, klassik baleti, müasir və bal rəqslərini, eləcə də müxtəlif səhnə üslublarını əhatə edə bilər. Texniki hazırlıqla yanaşı, musiqi duyumu, ifadəlilik və səhnə mədəniyyəti bu peşənin əsasını təşkil edir.
Rəqs sənətinin tarixi
Rəqs qədim dövrlərdən mərasimlərin, bayramların və kollektiv həyatın bir hissəsi olub. Müxtəlif xalqlarda məhsul yığımı, toy, döyüşə hazırlıq və dini ayinlərlə əlaqəli rəqs ənənələri formalaşıb.
Azərbaycan ərazisində Qobustan qayaüstü təsvirləri arasında əl-ələ tutmuş insan fiqurlarından ibarət səhnələr var. Bu təsvirlər çox vaxt kollektiv rəqslə, o cümlədən yallı ənənəsi ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, onları müasir bir rəqsin dəyişməz şəkildə qorunmuş təsviri kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Zamanla rəqs mərasim və məişət mühitindən peşəkar səhnəyə də keçib. Saray tamaşaları, teatr və konsert mədəniyyətinin inkişafı rəqqaslığın ayrıca peşə kimi formalaşmasına təsir göstərib.
Azərbaycan xalq rəqslərində rəqqas
Azərbaycan xalq rəqslərində hərəkət, musiqi və geyim vahid bədii obraz yaradır. Kişi rəqslərində çevik ayaq hərəkətləri, cəld dönüşlər, sıçrayışlar və qolların ifadəli vəziyyətləri səciyyəvi xüsusiyyətlərdəndir. Bununla yanaşı, bütün kişi rəqsləri sürətli deyil: təmkinli və məğrur ifa tərzi də mühüm yer tutur.
“Qazağı”, “Qaytağı” və “Cəngi” kimi rəqslər kişi ifaçılığı ilə sıx bağlıdır. Onların səhnə quruluşları fərqli ola bilər; rəqqas hər rəqsin ritmini, xarakterini və üslubunu nəzərə almalıdır.
Solo ifada fərdi ustalıq ön plana çıxırsa, ansamblda hərəkətlərin uyğunluğu, məsafələrin qorunması və ümumi kompozisiya əsas əhəmiyyət daşıyır.
Yallı və kollektiv ifa ənənəsi
Yallı iştirakçıların əl-ələ və ya çiyin-çiyinə dayanaraq sıra, zəncir və dairə şəklində hərəkət etdiyi kollektiv rəqs ənənəsidir. Burada fərdi nümayişdən çox ümumi ritmə uyğunlaşmaq və birgə hərəkət etmək vacibdir.
Sıranın əvvəlində duran yallıbaşı hərəkətlərin istiqamətini və ardıcıllığını yönləndirir. Digər iştirakçılar onun hərəkətlərini izləyərək rəqsin bütövlüyünü qoruyurlar.
2018-ci ildə “Yallı — Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri” UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilib. Bu qərar ənənənin yaşadılması və yeni nəsillərə ötürülməsinin əhəmiyyətini vurğulayır.
Azərbaycanda peşəkar səhnə rəqsi
XX əsrdə Azərbaycanda peşəkar rəqs kollektivlərinin və xoreoqrafiya təhsilinin inkişafı xalq rəqslərinin səhnə repertuarında geniş yer tutmasına şərait yaradıb. Məişət və mərasim rəqsləri konsert səhnəsi üçün işlənərək quruluş, musiqi və geyim baxımından yeni təqdimat formaları qazanıb.
1970-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Dövlət Rəqs Ansamblı milli rəqs sənətinin peşəkar səhnədə təmsil olunduğu əsas kollektivlərdəndir.
Əlibaba Abdullayev və Əminə Dilbazi Azərbaycan rəqs sənətinin inkişafında mühüm rol oynamış sənətkarlardandır. Onların yaradıcılığı ifaçılıq, səhnə quruluşu və milli rəqs ənənələrinin təbliği ilə bağlıdır.
Rəqqas və xoreoqraf arasındakı fərq
Rəqqas rəqsi ifa edir, xoreoqraf isə onun hərəkət quruluşunu və səhnə kompozisiyasını hazırlayır. Xoreoqraf musiqiyə uyğun hərəkətləri seçir, ifaçıların səhnədə yerləşməsini və keçidləri müəyyənləşdirir.
Eyni şəxs həm rəqqas, həm də xoreoqraf kimi fəaliyyət göstərə bilər. Lakin bunlar fərqli bacarıqlar tələb edən fəaliyyətlərdir: biri ifa ustalığına, digəri isə rəqsin yaradılmasına və quruluşuna əsaslanır.
Peşə hazırlığı və səhnə mədəniyyəti
Rəqqasın hazırlığı koordinasiya, tarazlıq, elastiklik, güc və dözümlülüyün inkişafını əhatə edir. Ritmi eşitmək, musiqi frazalarını duymaq və hərəkəti uyğun anda başlamaq texniki bacarıqlar qədər vacibdir.
Mimika, baxış və duruş obrazın yaradılmasında iştirak edir. Milli rəqslərdə geyimin xüsusiyyətləri və aksesuarlarla davranış da ifa mədəniyyətinin bir hissəsidir.
Müntəzəm məşq, düzgün isinmə və fiziki yükün tədricən artırılması peşə hazırlığında mühüm yer tutur. Mürəkkəb hərəkətlər müəllim və ya məşqçinin nəzarəti altında öyrənilməlidir.
