Saat

Saat vaxtı ölçmək və göstərmək üçün istifadə olunan cihazdır. Bu anlayış qol saatı, cib saatı, divar saatı, masa saatı, mexaniki, kvars və elektron saatlar kimi müxtəlif növləri əhatə edir. Tarix boyu saatlar sadə zamanölçən vasitələrdən mürəkkəb mexanizmlərə və müasir rəqəmsal cihazlara qədər böyük inkişaf yolu keçib.

Saat nədir?

Saat gün ərzində vaxtın müəyyən edilməsi və zaman intervallarının ölçülməsi üçün hazırlanmış qurğudur. Ənənəvi analoq saatlarda vaxt siferblat üzərində saat, dəqiqə və saniyə əqrəbləri ilə göstərilir. Rəqəmsal saatlarda isə məlumat elektron ekranda rəqəmlərlə təqdim olunur.

Saat sözü həmçinin zaman vahidini ifadə edir. Bir saat 60 dəqiqəyə, bir dəqiqə isə 60 saniyəyə bərabərdir. Lakin məişət əşyası kimi “saat” dedikdə əsasən vaxtı göstərən cihaz nəzərdə tutulur.

Saatların tarixi

İnsanlar mexaniki saatlardan çox əvvəl Günəşin hərəkəti, suyun axını və digər təbii proseslər əsasında vaxtı ölçməyə çalışıblar. Günəş və su saatları qədim zamanölçmə vasitələrinin ən məşhur nümunələrindəndir.

Orta əsrlərdə Avropada mexaniki saatların inkişafı zamanın daha sistemli ölçülməsinə imkan yaratdı. İlk böyük mexaniki qurğular əsasən qüllə və ictimai binalarda yerləşdirilirdi.

Sonrakı əsrlərdə yayla işləyən daha kiçik mexanizmlərin hazırlanması daşına bilən saatların inkişafına şərait yaratdı. Cib saatları, daha sonra isə qol saatları geniş yayıldı.

XX əsrdə elektronika və kvars texnologiyası saat sənayesində yeni mərhələ yaratdı. 1969-cu ildə Seiko Quartz Astron kommersiya məqsədilə satışa çıxarılan ilk kvars qol saatı oldu.

Qol saatı

Qol saatı biləyə taxılması üçün hazırlanmış portativ saat növüdür. Onun əsas hissələrinə korpus, mexanizm, siferblat və ya ekran, qoruyucu şüşə, idarəetmə elementləri və qayış və ya metal qolbaq daxildir.

Müasir qol saatları sadəcə vaxtı göstərməklə məhdudlaşmaya bilər. Modeldən asılı olaraq tarix, həftənin günü, xronoqraf, ikinci saat qurşağı və digər funksiyalar təqdim edilə bilər.

Qol saatları klassik, gündəlik, idman, dalğıc və digər dizayn kateqoriyalarında hazırlanır.

Mexaniki saat

Mexaniki saat elektrik batareyası əvəzinə mexaniki enerji hesabına işləyir. Enerji əsasən qurma yayı – mainspring daxilində toplanır və dişli çarxlar vasitəsilə mexanizmin digər hissələrinə ötürülür.

Mexaniki saatlar iki əsas qrupa bölünür: əllə qurulan və avtomatik.

Əllə qurulan saatda istifadəçi mexanizmin yayını tac vasitəsilə müəyyən aralıqlarla qurur. Avtomatik saatda isə mexanizmə əlavə edilən rotor qolun hərəkətindən yaranan enerjidən istifadə edərək yayı qurmağa kömək edir.

Mexaniki saatların qiymətləndirilməsində mexanizmin konstruksiyası, işlənmə keyfiyyəti və saat ustalığı mühüm rol oynaya bilər.

Avtomatik saat

Avtomatik saat mexaniki qol saatının bir növüdür. Onun xarakterik hissələrindən biri mexanizmin daxilində hərəkət edən rotordur.

Saat biləkdə hərəkət etdikcə rotor fırlanır və bu hərəkət qurma sisteminə ötürülür. Beləliklə saat normal istifadə zamanı özünü avtomatik şəkildə qura bilir.

Avtomatik mexanizmin elektrik batareyasına ehtiyacı olmur. Saat uzun müddət istifadə edilmədikdə enerji ehtiyatı tükənə və mexanizm dayana bilər.

Bəzi avtomatik saatlarda şəffaf arxa qapaq olur. Bu dizayn rotor, dişli çarxlar, körpülər və mexanizmdə istifadə olunan sintetik daşları görməyə imkan verir.

Kvars saat

Kvars saat elektrik enerjisindən və kvars kristalının sabit tezlikli vibrasiyasından istifadə edən saat növüdür.

Kvars mexanizmində batareya elektron sistemə enerji verir. Kvars kristalının yüksək sabitliklə yaratdığı rəqslər elektron dövrə tərəfindən vaxtın hesablanması üçün istifadə olunur. Analoq kvars saatlarda addım mühərriki əqrəblərin hərəkətini təmin edə bilər.

Kvars qol saatlarının inkişafında mühüm mərhələ 25 dekabr 1969-cu ildə Seiko Quartz Astron modelinin satışa çıxarılması olub. Bu texnologiya sonrakı illərdə saat sənayesinin strukturunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib.

Kvars saatlar adətən mexaniki saatlarla müqayisədə daha yüksək vaxt dəqiqliyi və daha sadə gündəlik qulluqla seçilir.

Saat mexanizmi

Qol saatının daxilində vaxtın hesablanmasını və göstəricilərin işləməsini təmin edən sistem mexanizm və ya beynəlxalq terminologiyada “movement” adlanır.

Mexaniki saatlarda mexanizmin əsas elementlərinə qurma yayı, dişli çarx sistemi, escapement və balans sistemi daxildir. Avtomatik mexanizmlərdə bunlara rotor və avtomatik qurma sistemi də əlavə olunur.

Kvars mexanizmlərində isə batareya, kvars osillyatoru, elektron dövrə və analoq modellərdə addım mühərriki əsas elementlərdəndir.

Mexanizmin konkret konstruksiyası istehsalçıya və saatın funksiyalarına görə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.

Saatın siferblatı və əqrəbləri

Analoq saatın görünən əsas hissəsi siferblatdır. Burada saat indeksləri, rəqəmlər, loqo və əlavə göstəricilər yerləşə bilər.

Saat əqrəbi saatı, dəqiqə əqrəbi dəqiqəni göstərir. Bir çox modeldə saniyə əqrəbi də mövcuddur.

Tarix pəncərəsi, əlavə kiçik siferblatlar və xronoqraf göstəriciləri də əsas siferblat üzərində yerləşdirilə bilər.

Siferblatın üzərini isə mineral, akril və ya sintetik sapfir kimi materiallardan hazırlanan şəffaf qoruyucu hissə örtür.

Saatlarda daşlar nə üçündür?

Mexaniki saatların mexanizmində kiçik qırmızı, çəhrayı və ya bənövşəyi rəngli daşlara rast gəlmək mümkündür. Saat terminologiyasında onlar “jewels” adlandırılır.

Bu daşlar əsasən mexanizmin hərəkətli hissələrinin dayaq nöqtələrində sürtünmə və aşınmanı azaltmaq üçün istifadə olunur. Müasir saat mexanizmlərində onların böyük hissəsi sintetik yaqutdan hazırlanır.

Buna görə mexanizmdə görünən qırmızı daşların olması onların mütləq bahalı təbii yaqut və ya qiymətli zinət daşı olması demək deyil. Onların əsas funksiyası dekorasiya deyil, mexaniki işin etibarlılığını artırmaqdır.

Saatın əlavə funksiyaları

Saatın əsas funksiyası vaxtı göstərmək olsa da, mexaniki və elektron modellərdə çoxsaylı əlavə imkanlar mövcuddur.

Tarix və həftənin günü göstəricisi ən geniş yayılmış funksiyalardandır. Xronoqraf müəyyən zaman intervalını ölçmək üçün ayrıca mexanizm təqdim edir.

GMT və ikinci saat qurşağı funksiyaları başqa regiondakı vaxtı izləməyə imkan verir. Mexaniki saatlarda ay fazası, illik təqvim, daimi təqvim və digər mürəkkəb funksiyalar da mövcud ola bilər.

Əsas vaxt göstəricisindən əlavə funksiyalara klassik saatçılıqda “complication” termini də tətbiq edilir.

Cib, divar və masa saatları

Saat anlayışı yalnız qol saatlarını əhatə etmir. Cib saatı zəncir və ya digər bərkitmə vasitəsilə daşınmaq üçün hazırlanmış portativ modeldir və qol saatlarının geniş yayılmasından əvvəl xüsusilə populyar olub.

Divar saatları interyerdə vaxtın uzaqdan görünməsi üçün nəzərdə tutulur. Onlar mexaniki, kvars və elektron mexanizmlərlə hazırlana bilər.

Masa və zəngli saatlar isə ev və iş məkanlarında istifadə olunan digər geniş yayılmış növlərdir. Müasir elektron modellərdə alarm, temperatur göstəricisi və əlavə rəqəmsal funksiyalar ola bilər.

Saatçılıq və kolleksiya mədəniyyəti

Saat istehsalı zamanla ayrıca sənətkarlıq və texniki sahəyə çevrilib. Saatların və zamanölçmə cihazlarının öyrənilməsi ilə əlaqəli sahə horologiya adlanır.

Xüsusilə mexaniki saatlarda mexanizmin konstruksiyası, əl işləmələri, korpus və siferblat dizaynı saatçılıq sənətinin mühüm elementləridir.

Köhnə qol və cib saatları kolleksiya predmeti də ola bilər. Belə saatların qiymətləndirilməsində yalnız yaşı deyil, istehsalçı, model, mexanizm, orijinallıq, nadirlik, texniki vəziyyət və sənədləşdirilmiş mənşə kimi amillər nəzərə alınır.

Beləliklə, saat həm gündəlik zamanölçmə cihazı, həm texniki mexanizm, həm də müxtəlif dövrlərin dizayn və sənətkarlıq tarixini əks etdirən əşya kimi əhəmiyyət daşıyır.