Şah Abbas məscidi

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində (Gəncə, Ordubad, Tiflis və s.) Şah Abbasın adı ilə bağlı məscidlər mövcud olsa da, onlardan ən möhtəşəmi və tanınmışı Gəncə Cümə məscididir. 1606-cı ildə inşa edilən bu abidə həm dini, həm də elmi baxımdan dövrünün qabaqcıl texnologiyalarını özündə birləşdirir. Memar Şeyx Bahəddin və "Günəş saatı" sirri Məscidin memarı dövrünün dahi alimi, astronomu və memarı Şeyx Bahəddin Məhəmməd Amili olmuşdur. O, binanın inşasında dəqiq riyazi hesablamalar tətbiq etmişdir: Astronomik dəqiqlik: Məscidin qərb divarındakı kərpic düzümü elə hesablanıb ki, ilin fəsillərindən asılı olmayaraq, günorta vaxtı (zöhr azanı) düşən kölgə vasitəsilə vaxtı dəqiq müəyyən etmək olur. Bu, "günəş saatı" funksiyasını yerinə yetirən nadir memarlıq həllidir. Memarlıq quruluşu və materiallar Gəncə Şah Abbas məscidi özünəməxsus üslubu ilə seçilir: Qırmızı kərpic: Bina yerli bişmiş qırmızı kərpicdən tikilmişdir ki, bu da ona həm möhkəmlik, həm də estetik bir görkəm verir. Geniş günbəz: Məscidin mərkəzi hissəsi böyük günbəzlə örtülmüşdür. Bu günbəz daxildə mükəmməl akustika yaradır – hətta ən alçaq səslə oxunan dua binanın hər tərəfindən aydın eşidilir. Qoşa minarə: Məscidin əzəmətli qoşa minarələri uzaqdan diqqəti cəlb edir və Gəncənin vizual simvoluna çevrilib. Tarixi əhəmiyyəti Məscid sadəcə ibadət yeri deyil, həm də bir maarifçilik mərkəzi olmuşdur. Onun nəzdində uzun illər mədrəsə fəaliyyət göstərmiş, burada dövrün bir çox görkəmli şəxsiyyətləri, o cümədən Azərbaycanın dahi şairi Mirzə Şəfi Vazeh dərs demişdir. Sovet dövründə məscid bir müddət muzey kimi istifadə olunsa da, Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra öz əsl təyinatına qaytarılmış və dövlət tərəfindən əsaslı şəkildə restavrasiya edilmişdir. Digər Şah Abbas məscidləri Qeyd etmək lazımdır ki, Ordubad Şah Abbas məscidi (XVII əsr) də ölkəmizin mühüm abidələrindəndir. O, memarlıq quruluşuna görə daha bütöv və yığcam olması ilə fərqlənir və Naxçıvan memarlıq məktəbinin xüsusiyyətlərini daşıyır.