Sahil

Sahil dəniz, okean, göl, çay və digər su hövzələrinin quru ilə qovuşduğu əraziyə deyilir. Gündəlik dildə sahil daha çox dəniz və çay kənarı mənasında işlədilir. Coğrafiyada isə sahil su ilə qurunun qarşılıqlı təsir göstərdiyi dinamik zona kimi öyrənilir. Dalğalar, axınlar, külək, su səviyyəsinin dəyişməsi, çayların gətirdiyi çöküntülər və geoloji quruluş sahilin formasını zamanla dəyişə bilər.

Sahil nədir?

Azərbaycan dilində “sahil” dənizin, çayın və ya gölün quru ilə birləşdiyi yer, su hövzəsinin kənarı mənasını verir.

Coğrafi baxımdan sahili yalnız xəritədə çəkilmiş bir xətt kimi qəbul etmək kifayət deyil. Su səviyyəsi külək, dalğalar, mövsümi dəyişikliklər və digər təbii proseslər nəticəsində dəyişdiyindən su ilə qurunun təmas etdiyi hissə praktikada müəyyən enə malik zona yarada bilər.

Dəniz sahili, çay sahili və göl sahili bu anlayışın ən geniş istifadə olunan formalarıdır.

Sahil xətti nədir?

Sahil xətti su səthi ilə qurunun təmas etdiyi sərhədi ifadə edir. İngilis dilində bu anlayış kontekstdən asılı olaraq “shoreline” və ya “coastline” terminləri ilə ifadə oluna bilər.

Sahil xətti həmişə dəyişməz qalmır. Dəniz səviyyəsinin tərəddüdü, dalğalar, çöküntülərin daşınması və insan fəaliyyəti onun mövqeyinə təsir göstərə bilər.

Buna görə müəyyən ərazinin sahil xətti uzun zaman intervalında irəli və ya geriyə doğru dəyişə bilər.

Dəniz sahili

Dəniz sahili quru ilə dənizin qarşılaşdığı ərazidir. Onun görünüşü yerli geoloji və hidrometeoroloji şəraitdən asılı olaraq müxtəlif ola bilər.

Bəzi ərazilərdə qumlu və nisbətən düz sahillər, başqa yerlərdə isə çınqıllı, qayalı və ya dik sahil formaları yaranır.

Dalğaların enerjisi, küləyin istiqaməti, sahilboyu axınlar, süxurların davamlılığı və çöküntülərin miqdarı sahilin formasına təsir edən əsas amillər sırasındadır.

Çay və göl sahili

Sahil anlayışı yalnız dənizlə bağlı deyil. Çayların və göllərin də sahilləri vardır.

Çay sahillərinin formalaşmasında su axınının sürəti, çayın yatağı və çöküntülərin daşınması mühüm rol oynayır. Çayın döngələrində bir sahildə eroziya güclənə, digər hissədə isə çöküntülər toplana bilər.

Göl sahilləri də su səviyyəsinin dəyişməsi, dalğalar, relyef və geoloji quruluşun təsiri altında formalaşır.

Bu səbəbdən dəniz, çay və göl sahillərində baş verən proseslər tamamilə eyni deyil.

Qumlu sahil

Qumlu sahil qum dənələrinin üstünlük təşkil etdiyi sahil formasıdır. Belə ərazilərin görünüşü dalğalar və sahilboyu axınların təsiri nəticəsində davamlı dəyişə bilər.

Qum bir hissədən yuyularaq başqa hissədə toplana bilər. Güclü fırtına zamanı sahilin müəyyən hissəsinin qısa müddətdə dəyişməsi də mümkündür.

Qumlu çimərliklər rekreasiya və turizm üçün geniş istifadə olunsa da, sahil eroziyası və dəniz səviyyəsinin dəyişməsi kimi proseslərə həssas ola bilər.

Qayalı sahil

Qayalı sahillərdə qaya və bərk süxurlar üstünlük təşkil edir. Dalğaların uzunmüddətli təsiri bu sahillərdə müxtəlif relyef formalarının yaranmasına səbəb ola bilər.

Dik sahil uçurumları, qayalı çıxıntılar və sahilə yaxın müxtəlif aşınma formaları belə ərazilərin xarakterik xüsusiyyətləri ola bilər.

Süxurun növü və davamlılığı qayalı sahilin hansı sürətlə dəyişəcəyinə ciddi təsir göstərir.

Sahil eroziyası

Sahil eroziyası dalğaların, axınların və digər təbii proseslərin təsiri nəticəsində sahil materialının yuyulması və daşınmasıdır.

Dəniz sahillərində bu prosesə abraziya da deyilir. Xüsusilə dik və qayalı sahillərdə dalğalar süxurları aşındıraraq sahilin tədricən geriyə çəkilməsinə səbəb ola bilər.

Eroziyanın sürəti bütün sahillərdə eyni deyil. Süxurun quruluşu, dalğa enerjisi, fırtınalar, çöküntü balansı və insan fəaliyyəti nəticəyə təsir göstərir.

Eyni zamanda sahil yalnız dağılmır. Çöküntülərin toplandığı ərazilərdə yeni qumlu və ya çınqıllı sahə də formalaşa bilər.

Sahil və çimərlik fərqi

Sahil və çimərlik eyni anlayış deyil.

Sahil su hövzəsi ilə quru arasındakı daha ümumi coğrafi zonadır. Sahil qayalı, bataqlıq, qumlu, çınqıllı və ya başqa formada ola bilər.

Çimərlik isə adətən sahildə qum, çınqıl və ya digər boş çöküntülərin toplandığı hissədir və çox vaxt istirahət məqsədilə istifadə olunan ərazi ilə əlaqələndirilir.

Deməli, hər çimərlik sahildə yerləşir, lakin hər sahil çimərlik deyil.

Xəzər dənizinin sahili

Azərbaycanın sahil coğrafiyasında əsas su hövzəsi Xəzər dənizidir. Xəzər Dünya okeanı ilə birbaşa əlaqəsi olmayan və yer kürəsinin ən böyük qapalı su hövzəsi hesab edilən unikal coğrafi obyektdir.

Azərbaycanın Xəzər sahili şimaldan cənuba müxtəlif təbii şəraitə malik ərazilərdən keçir. Abşeron yarımadası, Bakı və Sumqayıt ətrafı, Xaçmaz, Şabran, Siyəzən, Xızı, Neftçala, Lənkəran və Astara istiqamətləri Xəzərlə əlaqəli sahil əraziləri sırasındadır.

Xəzərin səviyyəsindəki dəyişikliklər onun sahil xəttinə də birbaşa təsir edir. Su səviyyəsi aşağı düşdükdə müəyyən yerlərdə quru sahəsi genişlənə, yüksəldikdə isə su daha əvvəl quru olan ərazilərə doğru irəliləyə bilər.

Abşeron və Bakı sahilləri

Abşeron yarımadası Azərbaycanın Xəzərlə ən sıx əlaqəli coğrafi ərazilərindən biridir. Bakı şəhərinin inkişafı da tarixən Xəzər sahili ilə bağlı olub.

Abşeron sahillərində təbii sahə ilə yanaşı şəhər infrastrukturu, liman və sənaye əraziləri, bulvarlar, istirahət zonaları və çimərliklər mövcuddur.

Bu səbəbdən Bakı və Abşeronda “sahil” anlayışı yalnız təbii coğrafi obyekt deyil, şəhərsalma, nəqliyyat, turizm, rekreasiya və ekologiya ilə əlaqəli məkan kimi də əhəmiyyət daşıyır.

Sahil ekosistemi

Sahil quru və su ekosistemlərinin bir-biri ilə qarşılaşdığı xüsusi təbii zonadır. Bu ərazilərdə şərait suyun duzluluğundan, torpaq və çöküntülərin xüsusiyyətlərindən, iqlimdən və sahilin formasından asılı olaraq dəyişir.

Sahil zonaları müxtəlif bitki və heyvan növləri üçün qidalanma, çoxalma və yaşayış mühiti yarada bilər.

Eyni zamanda sahillər insan fəaliyyətinin təsirinə açıq ərazilərdir. Məişət və sənaye tullantıları, plastik çirklənməsi, nəzarətsiz tikinti və digər antropogen təsirlər sahil ekosistemlərinə mənfi təsir göstərə bilər.

Sahillərin qorunması

Sahillərin qorunması həm təbii ekosistemlərin, həm də sahilə yaxın yaşayış və infrastruktur ərazilərinin mühafizəsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Sahil eroziyasının idarə olunması, tullantıların və çirkab suların su hövzələrinə daxil olmasının qarşısının alınması, təbii yaşayış mühitlərinin qorunması və sahilboyu fəaliyyətlərin düzgün planlaşdırılması əsas istiqamətlərdəndir.

Sahillər daim dəyişən təbii sistemlər olduğundan onların idarə olunmasında yalnız mövcud sahil xətti deyil, uzunmüddətli təbii proseslər də nəzərə alınmalıdır.