#şam ağacı
Şam ağacı
Şam ağacı şamkimilər fəsiləsinin şam cinsinə aid iynəyarpaqlı bitkidir. Elmi adı Pinus olan bu cinsə müxtəlif ağac növləri daxildir. Şamlar əsasən Şimal yarımkürəsində yayılıb, meşələrin formalaşmasında, yaşıllaşdırmada və meşə təsərrüfatında mühüm yer tutur.
Şam ağacı iynəvari yarpaqları, qozaları və qatranlı oduncağı ilə seçilir. Həmişəyaşıl olması bütün iynələrinin ömürlük qalması demək deyil: köhnə iynələr tədricən tökülür və yeniləri ilə əvəz olunur.
Görünüşü və xüsusiyyətləri
Şam ağacının hündürlüyü, gövdəsinin quruluşu və çətirinin forması növündən və yetişdiyi şəraitdən asılıdır. Cavan ağaclarda çətir çox vaxt konusvari olur, yaş artdıqca daha geniş və qeyri-müntəzəm forma ala bilər.
İynəyarpaqlar adətən dəstələr şəklində yerləşir. Dəstədəki iynələrin sayı, uzunluğu və sərtliyi növləri bir-birindən fərqləndirməyə kömək edir.
Şamın toxumları qozaların pulcuqları üzərində inkişaf edir. Qozalar yetişdikdə pulcuqlar açılır və toxumların yayılmasına şərait yaranır. Bir çox növdə toxumların qanadcıqları onların küləklə daşınmasını asanlaşdırır.
Yayılması və böyümə şəraiti
Şam növlərinə soyuq iqlimli bölgələrdən mülayim və subtropik ərazilərə qədər müxtəlif mühitlərdə rast gəlinir. Onlar dağlıq sahələrdə, qumlu torpaqlarda və qayalı yamaclarda bitə bilir.
Bir çox şam növü işıqsevərdir və suyu yaxşı keçirən torpaqlarda daha yaxşı inkişaf edir. Quraqlığa, şaxtaya və torpağın xüsusiyyətlərinə davamlılıq isə növdən asılı olaraq dəyişir.
Azərbaycanda şam ağacları
Azərbaycanda şam ağaclarına həm təbii şəraitdə, həm də salınmış yaşıllıq sahələrində rast gəlinir. Eldar şamı ölkənin tanınmış iynəyarpaqlı ağaclarındandır. Onun təbii yayılma sahəsinin qorunması məqsədilə Eldar Şamı Dövlət Təbiət Qoruğu yaradılıb.
Quraqlığa davamlılığı Eldar şamının yaşıllaşdırmada istifadəsinə imkan verir. Şam ağacları parklarda, bağlarda və yolkənarı yaşıllıq zolaqlarında əkilir.
Təbiətdə və təsərrüfatda əhəmiyyəti
Şam meşələri müxtəlif canlılar üçün yaşayış mühiti yaradır. Ağacların kökləri torpağın möhkəmlənməsinə və eroziyanın azalmasına kömək edir.
Şam oduncağından tikintidə, mebel istehsalında və kağız sənayesində istifadə olunur. Qatranı da sənaye üçün xammal mənbəyidir. Bəzi şam növlərinin toxumları qida kimi istifadə edilsə də, bu xüsusiyyət bütün növlərə aid deyil.
Şam ağacına qulluq
Şam əkilərkən növün iqlimə uyğunluğu, işıq tələbatı və gələcək ölçüləri nəzərə alınmalıdır. Əkin üçün günəşli, suyun uzun müddət yığılmadığı sahənin seçilməsi əksər növlər üçün əlverişlidir.
Yeni əkilmiş tinglərin kök atması dövründə suvarmaya diqqət yetirilməlidir. Torpağın daim həddindən artıq nəm saxlanması isə köklərə zərər verə bilər. Quru və zədələnmiş budaqların təmizlənməsi ağaca qulluğun əsas tədbirlərindəndir.
