Saman

Saman taxıl və bəzi digər kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsulu yığıldıqdan sonra qalan qurumuş gövdə və yarpaqlardan ibarət bitki materialıdır. Buğda, arpa, yulaf və çəltik samanı ən geniş tanınan növlər sırasındadır. Kənd təsərrüfatında saman heyvandarlıqda döşənək və qaba yem mənbəyi, torpağın örtülməsi üçün mulça, üzvi material və müxtəlif təsərrüfat məqsədləri üçün istifadə oluna bilər.

Saman nədir?

Taxıl bitkisi yetişdikdən və dən hissəsi yığıldıqdan sonra onun gövdə və yarpaqlarının böyük hissəsi qalır. Qurumuş bu bitki materialı saman adlanır.

Saman kənd təsərrüfatında məhsul qalığı hesab olunur, lakin bu, onun yararsız tullantı olması demək deyil. Düzgün idarə edildikdə saman təsərrüfatda yenidən istifadə edilə bilən bioloji resursdur.

Samanın xüsusiyyətləri onun hansı bitkidən əldə edilməsindən, yığım vaxtından, nəmliyindən və saxlanma şəraitindən asılı olaraq dəyişir.

Saman növləri

Saman adətən əldə edildiyi bitkinin adı ilə fərqləndirilir. Buğda samanı taxılçılıqda ən geniş yayılmış növlərdən biridir. Arpa, yulaf və çəltik samanı da kənd təsərrüfatında istifadə olunur.

Müxtəlif bitkilərdən alınan samanın lif quruluşu, qida dəyəri və fiziki xüsusiyyətləri eyni deyil. Buna görə onların heyvandarlıqda, torpaq örtüyü və ya başqa məqsədlərlə istifadəsi də fərqlənə bilər.

Qarğıdalı kimi iri taxıl bitkilərinin məhsul yığımından sonra qalan gövdə və yarpaqları beynəlxalq kənd təsərrüfatı terminologiyasında bəzən klassik “straw”dan fərqləndirilərək “stover” adlandırılır.

Saman və ot arasındakı fərq

Samanla quru ot eyni məhsul deyil. Saman əsasən taxıl və digər bitkilərin əsas məhsulu yığıldıqdan sonra qalan qurumuş gövdə və yarpaqlardan ibarətdir.

Quru ot isə adətən heyvan yemi məqsədilə yetişdirilən və ya biçilən ot bitkilərinin qurudulması nəticəsində hazırlanır. Buna görə onun qida xüsusiyyətləri samanla eyni deyil.

Saman liflə zəngin, lakin bir çox hallarda qida və enerji dəyəri nisbətən aşağı olan qaba yem mənbəyidir. Heyvanların rasionunda istifadəsi növdən, keyfiyyətdən və ümumi yemləmə proqramından asılı olaraq qiymətləndirilməlidir.

Heyvandarlıqda saman

Saman kənd təsərrüfatında ənənəvi olaraq heyvandarlıqla əlaqəli materiallardan biridir. Müəyyən növləri qaba yem kimi istifadə oluna bilər.

Bununla yanaşı, saman tövlələrdə döşənək materialı kimi də tətbiq edilir. Quru saman heyvanların saxlandığı səthdə nəmliyin idarə olunmasına və daha uyğun döşənək yaradılmasına kömək edə bilər.

İstifadə edilmiş saman peyin və digər üzvi materiallarla birlikdə sonradan təsərrüfatda üzvi gübrə və kompost sistemlərinin tərkibinə daxil edilə bilər.

Saman bağlamaları

Biçindən və dənin ayrılmasından sonra samanın toplanmasını və daşınmasını asanlaşdırmaq üçün o, preslənərək bağlama halına salına bilər.

Saman bağlamaları müxtəlif ölçü və formalarda hazırlanır. Təsərrüfat texnikasından asılı olaraq düzbucaqlı və ya iri rulon formalı bağlamalara rast gəlinir.

Presləmə samanın sahədən yığılmasını, daşınmasını və saxlanmasını daha sistemli təşkil etməyə imkan verir. Bağlamaların saxlandığı şəraitdə materialın nəmlənməsinin qarşısının alınması xüsusilə vacibdir.

Torpaq və mulça üçün saman

Saman torpağın səthini örtən mulça materialı kimi də istifadə edilə bilər. Bitki materialından yaradılan örtük torpaq səthinin birbaşa günəş və küləklə təmasını azalda bilər.

Kənd təsərrüfatında məhsul qalıqlarının torpağa qaytarılması üzvi maddələrin dövriyyəsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Saman xırdalanaraq torpağın becərilməsi zamanı sahədə saxlanıla bilər.

Azərbaycanda Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi biçindən sonra samanın yandırılması əvəzinə sahədən çıxarılmasını və ya xırdalanaraq mulça formasında torpağa verilməsini tövsiyə edir.

Samanın yandırılması

Taxıl biçinindən sonra sahədə qalan saman və kövşənin yandırılması torpağın münbitliyinə və ətraf mühitə zərər verə bilər. Yanğın zamanı torpaqdakı üzvi maddələr və faydalı mikroorqanizmlər zərər görür.

Alovun nəzarətdən çıxaraq qonşu əkin sahələrinə, meşə və meşəmühafizə zolaqlarına, yaşayış ərazilərinə yayılması riski də mövcuddur.

Azərbaycanda əkin yerlərinin yandırılması qanunvericiliklə qadağandır. Buna görə samanın idarə edilməsində yandırma əvəzinə onun yığılması, təsərrüfatda istifadəsi və ya torpağa qaytarılması kimi alternativlər üstün tutulur.

Samanın digər istifadə sahələri

Saman yalnız heyvandarlıq və əkinçilikdə istifadə edilmir. Onun lifli quruluşu müxtəlif ənənəvi və sənaye tətbiqlərinə imkan verir.

Tarixən samandan səbətçilik, müxtəlif məişət əşyaları və tikinti materiallarının hazırlanmasında istifadə olunub. Saman gil və digər materiallarla birlikdə ənənəvi tikinti üsullarında da tətbiq edilib.

Müasir texnologiyalarda saman biokütlə, kağız və lif əsaslı materiallar üçün xammal kimi də qiymətləndirilə bilər. Konkret istifadə imkanları samanın növü, keyfiyyəti və emal texnologiyasından asılıdır.

Kənd həyatında saman

Saman kənd həyatının və ənənəvi təsərrüfatın xarakterik elementlərindən biridir. Taxıl biçini, samanın toplanması, bağlanması və saxlanması uzun müddət kənd təsərrüfatı dövrünün mühüm mərhələlərindən olub.

Əvvəllər bu işlərin böyük hissəsi əl əməyi və sadə kənd təsərrüfatı alətləri ilə görülürdü. Müasir təsərrüfatlarda kombayn, saman doğrayan və presləyən texnikalar prosesin mexanikləşdirilməsinə imkan verir.

Bu baxımdan saman yalnız kənd təsərrüfatı məhsul qalığı deyil, həm də kənd məişətini, taxılçılıq ənənələrini və təsərrüfat texnologiyalarının zamanla dəyişməsini əks etdirən materialdır.