Şaman

Şaman müəyyən ənənəvi inanclarda ruhlar aləmi ilə insanlar arasında vasitəçi hesab edilən, dini-mərasim funksiyaları yerinə yetirən şəxsdir. Şaman anlayışı xüsusilə Sibir və Mərkəzi Asiyanın bəzi xalqlarının dini-mədəni ənənələri ilə əlaqələndirilir, lakin antropologiyada oxşar praktikalar dünyanın başqa bölgələrində də araşdırılır. Şamanın fəaliyyəti mərasim keçirmək, xəstəlik və bədbəxtliyin səbəbini ənənəvi inanclar çərçivəsində izah etmək, icma üçün qoruyucu ayinlər yerinə yetirmək və ruhlarla əlaqə yaratdığına inanılan xüsusi vəziyyətlərə daxil olmaq kimi funksiyaları əhatə edə bilər.

“Şaman” bütün ənənəvi dinlərin kahinlərinə verilən universal ad deyil. Müxtəlif xalqların öz dini mütəxəssisləri üçün fərqli yerli terminləri və ənənələri var. Buna görə anlayış konkret tarixi və mədəni kontekstdə işlədildikdə daha dəqiq olur.

Şaman sözünün mənşəyi

“Şaman” sözünün elmi ədəbiyyatda ən çox qəbul edilən etimologiyası onu Sibirdə yaşayan evenk xalqlarının dili ilə əlaqələndirir. Termin rus dili vasitəsilə Avropa dillərinə keçərək sonradan antropologiya və dinşünaslıqda daha geniş məna qazanıb.

Zaman keçdikcə “şamanizm” termini müxtəlif xalqlarda ruhlarla ünsiyyət, trans, şəfalandırma mərasimləri və oxşar praktikaları ümumiləşdirmək üçün istifadə olunmağa başlayıb. Bununla belə, müasir tədqiqatlarda fərqli xalqların dini sistemlərini bir termin altında həddindən artıq ümumiləşdirməyin problemli ola biləcəyi də vurğulanır.

Şamanizm nədir?

Şamanizm vahid müqəddəs kitabı, bütün icmalar üçün eyni dini qaydaları və mərkəzləşdirilmiş dini qurumu olan bir din deyil. Bu anlayış müxtəlif ənənələrdə rast gəlinən müəyyən inanclar və mərasim praktikalarını təsvir etmək üçün istifadə olunur.

Şamanizm kimi xarakterizə edilən ənənələrdə təbiət, insan və ruhlar dünyası arasında əlaqənin mövcud olduğuna inanılması geniş yayılıb. Dağ, meşə, çay, od, göy və müəyyən heyvanlar dini və simvolik məna daşıya bilər.

Bu inancların konkret forması xalqdan xalqa dəyişir. Sibir şamanizmi ilə Mərkəzi Asiya və ya Amerikanın yerli xalqlarının dini ənənələrini tamamilə eyni sistem hesab etmək düzgün deyil.

Şamanın icmadakı rolu

Ənənəvi icmalarda şaman yalnız dini mərasim keçirən şəxs olmaya bilər. O, icmanın inanclarına uyğun olaraq xəstəlik, ölüm, uğursuzluq, ov, hava və digər mühüm hadisələrlə bağlı mərasimlərdə iştirak edə bilər.

Bəzi ənənələrdə şaman xəstə insanın probleminin ruhani səbəbini müəyyən etməyə çalışır. Başqa hallarda ölən şəxslə bağlı mərasimlərdə, qoruyucu ayinlərdə və ya gələcəklə bağlı əlamətlərin şərhində iştirak edir.

Bu funksiyalar həmin cəmiyyətlərin ənənəvi dünyagörüşü çərçivəsində başa düşülməlidir. Şamanın dini statusu müasir həkim, psixoloq və ya başqa peşəkar mütəxəssisin funksiyası ilə eyniləşdirilə bilməz.

Şaman necə seçilir?

Şaman olma prosesi müxtəlif xalqlarda fərqlidir. Bəzi ənənələrdə şamanlıq ailə daxilində nəsildən-nəslə keçə bilər. Digərlərində müəyyən insanın xüsusi yuxular, görüntülər, ağır xəstəlik və ya qeyri-adi həyat hadisələri nəticəsində bu rola “çağırıldığına” inanılır.

Namizəd daha təcrübəli şamandan mərasimlər, mifologiya, dualar, mahnılar, rituallar və istifadə edilən simvollar haqqında məlumat öyrənə bilər.

Şamanın hazırlanmasını bütün xalqlara aid vahid qayda ilə təsvir etmək mümkün deyil. Hər bir ənənənin öz qəbul və öyrətmə sistemi ola bilər.

Şaman mərasimi

Şaman mərasiminin quruluşu konkret xalqın ənənəsindən və mərasimin məqsədindən asılıdır. Mərasim zamanı ritmik musiqi, təkrarlanan səslər, mahnı, rəqs, dua və müxtəlif simvolik hərəkətlərdən istifadə edilə bilər.

Bəzi Sibir və Mərkəzi Asiya ənənələrində dəf və ya nağara mühüm ritual vasitədir. Ritmik zərbələr mərasimin atmosferini formalaşdırır və şamanın dəyişmiş şüur vəziyyətinə daxil olması ilə əlaqələndirilə bilər.

Mərasimlər fərdi və ya kollektiv şəkildə keçirilə bilər. İştirakçıların funksiyası və istifadə olunan əşyalar yerli ənənədən asılı olaraq dəyişir.

Şaman transı nədir?

Şamanizmlə bağlı ən çox araşdırılan hadisələrdən biri trans və ya ekstaz vəziyyətidir. Bu zaman şamanın adi gündəlik şüur vəziyyətindən fərqli psixoloji vəziyyətə daxil olduğuna inanılır.

Ənənəvi izaha görə, şaman belə vəziyyətdə ruhlarla əlaqə yarada və ya ruhani aləmə “səyahət” edə bilər. Elmi baxımdan isə bu təcrübələr dəyişmiş şüur vəziyyətləri, ritmik stimullaşdırma, diqqətin intensiv şəkildə cəmlənməsi və mədəni gözləntilər kontekstində araşdırılır.

Ruhlarla real əlaqənin mövcudluğu elmi şəkildə təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim edilə bilməz. Burada dini inanc ilə elmi izahı bir-birindən ayırmaq vacibdir.

Şaman dəfi və ya nağarası

Şaman təsvirlərində ən çox görünən əşyalardan biri dəf və ya çərçivəli nağaradır. Xüsusilə Sibir xalqlarının bir sıra şaman ənənələrində bu alət mərasimlərin mühüm hissəsi olub.

Nağara yalnız musiqi aləti kimi qəbul edilməyə bilər. Müxtəlif ənənələrdə ona simvolik məna verilir və onun üzərində kosmoloji təsvirlər, heyvanlar və digər işarələr yerləşdirilə bilər.

Lakin bütün şamanların eyni alətdən istifadə etdiyini düşünmək olmaz. Ritual vasitələr regiona və etnik ənənəyə görə dəyişir.

Şaman geyimi

Tarixi şaman geyimləri adi gündəlik geyimdən fərqlənə bilər. Bəzi Sibir ənənələrində xüsusi baş örtüyü, metal hissələr, lentlər, heyvan obrazlarını xatırladan elementlər və müxtəlif simvolik əşyalar istifadə olunub.

Geyimin detalları şamanın dini dünyagörüşündə müəyyən ruhlar, heyvanlar və ya kosmoloji anlayışlarla əlaqələndirilə bilər.

Muzey kolleksiyalarında saxlanılan tarixi şaman geyimləri bu ənənələrin maddi mədəniyyətini öyrənmək üçün mühüm mənbədir. Bununla belə, bir xalqın şaman geyimini bütün şamanizm ənənələrinin standart geyimi kimi təqdim etmək düzgün deyil.

Şaman və ruhlar dünyası

Bir çox şaman ənənəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri görünən dünya ilə ruhani dünya arasında əlaqənin mövcud olduğuna inamdır. İnsanların, heyvanların, əcdadların və təbiət qüvvələrinin ruhlarla əlaqəli olduğuna dair müxtəlif təsəvvürlər mövcud olub.

Bəzi kosmoloji sistemlərdə dünya yuxarı, orta və aşağı aləmlərə bölünür. Şamanın mərasim zamanı bu aləmlər arasında simvolik və ya ruhani səyahət etdiyi qəbul edilə bilər.

Belə təsəvvürlər mifologiyanın və dini dünyagörüşünün elementləridir və fiziki dünyanın elmi təsviri kimi qəbul edilməməlidir.

Şaman və təbiət

Təbiət şaman ənənələrində xüsusi yer tutur. Dağlar, ağaclar, çaylar, bulaqlar və müəyyən heyvanlar müqəddəs və ya ruhani əhəmiyyət daşıya bilər.

Ovçuluqla yaşayan bəzi icmalarda heyvanlarla münasibət dini təsəvvürlərlə tənzimlənib. Ovdan əvvəl və ya sonra müəyyən mərasimlərin keçirilməsi heyvan ruhlarına hörmət və təbiətlə münasibət haqqında ənənəvi təsəvvürlərlə bağlı ola bilər.

Bu səbəbdən şamanizmi yalnız “ruh çağırmaq” kimi təqdim etmək onun daha geniş kosmoloji və mədəni məzmununu nəzərə almamaq deməkdir.

Şaman və şəfalandırma

Şamanların tarixi funksiyalarından biri ənənəvi şəfalandırma olub. Xəstəliyin səbəbi bəzi inanclarda ruhun itməsi, zərərli ruhun təsiri və ya ruhani tarazlığın pozulması ilə izah edilə bilərdi.

Şaman belə hallarda ritual, mahnı, dua və digər ənənəvi vasitələrdən istifadə edə bilərdi. Bu praktikalar müəyyən icmaların tarixi-mədəni təcrübəsinin bir hissəsidir.

Lakin şaman mərasimləri müasir tibbi diaqnostika və müalicənin alternativi hesab edilməməlidir. İnfeksiya, ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng və digər tibbi problemlərin müalicəsi sübuta əsaslanan tibbi yanaşma tələb edir.

Şaman və kahin arasındakı fərq

Şamanla kahin eyni anlayış deyil. Kahin adətən müəyyən dini sistem daxilində formalaşmış mərasim və ibadət funksiyalarını yerinə yetirən dini şəxsdir.

Şamanın ənənəvi funksiyası isə çox vaxt şəxsi ruhani təcrübə, trans, ruhlarla vasitəçilik və şəfalandırma mərasimləri ilə əlaqələndirilir.

Bununla belə, dini rolların sərhədləri bütün cəmiyyətlərdə eyni deyil. Müxtəlif xalqlarda şaman, kahin, falçı və şəfalandırıcı funksiyalarının müəyyən hissələri eyni şəxsdə birləşə bilər.

Şaman və cadugər eyni anlayışdırmı?

Şamanı birbaşa “cadugər” adlandırmaq elmi və tarixi baxımdan dəqiq deyil. Cadugərlik anlayışı müxtəlif mədəniyyətlərdə fərqli mənalara malikdir və çox vaxt başqa dini təsəvvürlərlə əlaqəlidir.

Şaman müəyyən icmada tanınmış dini və ritual funksiyaya malik şəxs ola bilər. Onun fəaliyyəti icmanın ənənəvi inanclar sisteminin bir hissəsidir.

Filmlərdə və fantastik ədəbiyyatda şaman obrazının sehrbaz və cadugərlə qarışdırılması real etnoqrafik ənənələrin sadələşdirilməsinə səbəb ola bilər.

Sibir şamanizmi

Şaman termini ən çox Sibir xalqlarının dini ənənələrinin öyrənilməsi ilə məşhurlaşıb. Evenklər, buryatlar, yakutlar (saxalar) və regionun başqa xalqlarında müxtəlif şaman ənənələri mövcud olub.

Bu xalqların dilləri, mifologiyası və mərasimləri fərqli olduğundan “Sibir şamanizmi” də tam vahid dini sistem deyil. Şamanın statusu, istifadə etdiyi alətlər və mərasimlərin məzmunu icmadan icmaya dəyişə bilər.

Rusiya imperiyası və xüsusilə sovet dövründə bir çox yerli dini praktika təzyiqlə üzləşib. XX əsrin sonlarından etibarən bəzi regionlarda ənənələrin yenidən canlandırılması müşahidə olunub.

Mərkəzi Asiyada şaman ənənələri

Mərkəzi Asiyanın türk və monqol xalqlarının tarixi dini dünyagörüşündə də şaman tipli praktikalar mövcud olub. Qazax, qırğız, altay, tuva və digər xalqlarda yerli adlarla tanınan ritual mütəxəssislər fəaliyyət göstəriblər.

Bu ənənələr zamanla islam, buddizm və başqa dini sistemlərlə qarşılıqlı təsirə məruz qalıb. Nəticədə bəzi bölgələrdə qədim inancların elementləri sonrakı dini praktikalarla yanaşı mövcud olub.

Mərkəzi Asiyanın dini tarixini yalnız şamanizmlə izah etmək düzgün deyil. Region çoxsaylı dini və mədəni təsirlərin qarşılaşdığı geniş coğrafiyadır.

Şamanizm və türk xalqları

Qədim və orta əsr türk xalqlarının dini dünyagörüşü haqqında danışarkən şamanizm termini tez-tez işlədilir. Bununla belə, bütün qədim türk inanclarını sadəcə “şamanizm” adlandırmaq elmi baxımdan mübahisəlidir.

Türk xalqlarının tarixi inanclarında Göy/Tanrı, əcdadlar, təbiət qüvvələri və müxtəlif ruhlarla bağlı təsəvvürlər mövcud olub. Bəzi türk toplumlarında “kam” sözü ritual-dini funksiyalar yerinə yetirən şəxslərlə əlaqələndirilir.

Şamanizm, Tenqriçilik və qədim türk dini anlayışları bir-biri ilə əlaqəli mövzular olsa da, onları tam sinonim hesab etmək düzgün deyil.

Kam kimdir?

“Kam” sözü bir sıra türk xalqlarının ənənələrində şaman tipli dini-mərasim funksiyalarını yerinə yetirən şəxs üçün işlədilib. Bu səbəbdən Azərbaycan dilində tarixi mövzular haqqında yazılarkən “şaman”la yanaşı “kam” termininə də rast gəlmək mümkündür.

Kam mərasim keçirə, ruhlarla əlaqə yaratdığına inanılan praktikaları yerinə yetirə və icmanın ənənəvi dini həyatında müəyyən rol oynaya bilərdi.

Lakin terminlərin istifadəsi tarixi dövr və konkret türk xalqına görə dəqiqləşdirilməlidir.

Müasir dövrdə şamanizm

Şaman ənənələri yalnız keçmişə aid deyil. Sibir, Mərkəzi Asiya və dünyanın bəzi başqa bölgələrində bu ənənələrin müəyyən formaları bu gün də mövcuddur və ya yenidən canlandırılır.

Bununla yanaşı, XX–XXI əsrlərdə “neoşamanizm” adlandırılan yeni istiqamətlər də yaranıb. Bu praktikalar çox vaxt müxtəlif xalqların ənənələrindən elementlər götürərək müasir şəxsi inkişaf və alternativ mənəviyyat yanaşmaları ilə birləşdirilir.

Neoşamanizmi konkret yerli xalqın nəsildən-nəslə ötürülən ənənəvi şaman praktikası ilə eyniləşdirmək düzgün deyil.

Şaman obrazı müasir mədəniyyətdə

Şaman obrazına filmlərdə, romanlarda, kompüter oyunlarında və fantastik əsərlərdə tez-tez rast gəlinir. Bu əsərlərdə şaman adətən təbiət qüvvələrini idarə edən, ruhlarla danışan və sehrli qabiliyyətlərə malik personaj kimi göstərilir.

Belə obrazlar real tarixi şaman ənənələrindən müəyyən elementlər götürsə də, əksər hallarda bədii fantaziyanın məhsuludur.

Real şaman ənənələrini öyrənərkən populyar mədəniyyət obrazlarını etnoqrafik məlumatlardan ayırmaq vacibdir.

Şaman anlayışını necə düzgün başa düşmək olar?

Şamanı sadəcə falçı, sehrbaz və ya “ruh çağıran insan” kimi təqdim etmək anlayışı həddindən artıq sadələşdirir. Tarixi baxımdan şaman müəyyən icmanın dini dünyagörüşü, mifologiyası, təbiətlə münasibəti və sosial həyatı daxilində fəaliyyət göstərən ritual mütəxəssis olub.

Eyni zamanda şamanizm haqqında bütün xalqlara aid vahid model yaratmaq da düzgün deyil. Sibir, Mərkəzi Asiya və digər regionlardakı ənənələr arasında həm oxşarlıqlar, həm də ciddi fərqlər mövcuddur.