saz

Saz: Azərbaycan ruhunun və dastan mədəniyyətinin telli sədası Hər bir xalqın milli kimliyini, keçdiyi tarixi yolu və hisslərini dünyaya çatdıran rəmzləri vardır. Azərbaycan xalqı üçün bu mənəvi rəmzlərin başında, şübhəsiz ki, saz gəlir. Saz — təkcə çanaqdan və simlərdən ibarət bir musiqi aləti deyil, çoxəsrlik dastanların, xalq rəvayətlərinin, sevgi, qəhrəmanlıq və fəlsəfi düşüncələrin daşıyıcısıdır. Azərbaycan aşıq sənətinin ayrılmaz tərkib hissəsi olan saz, özünəməxsus tembri və ifa tərzi ilə Şərq simli alətləri arasında xüsusi mövqeyə malikdir. 2009-cu ildə Azərbaycan aşıq sənəti (sazla birlikdə) UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrsi siyahısına daxil edilmişdir. Sazın tarixi mənşəyi və təkamülü Sazın kökləri qədim türk tayfalarının, xüsusilə oğuzların istifadə etdiyi qopuz (və ya qolça qopuz) alətinə dayanır. "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarında adı tez-tez çəkilən qopuz, zaman keçdikcə formalaşaraq, XVI əsrdə — Şah İsmayıl Xətainin dövründə indiki mükəmməl strukturuna və "saz" (fars dilindən tərcümədə alət, quraşdırma) adına qovuşmuşdur. Şah İsmayıl özü də sazı çox sevir, onun müşayiəti ilə şeirlər və gəraylılar söyləyirdi. Bu dövrdən etibarən saz, saraylardan uzaq ellərə qədər hər bir azərbaycanlının məişətinə və mənəviyyatına daxil oldu. Sazın texniki quruluşu və materialları Orijinal professional sazın hazırlanması böyük sənətkarlıq və xüsusi materiallar tələb edir. Sazın yığılmasında əsasən üç növ ağacdan istifadə olunur: Çanaq (Korpus): Sazın ən böyük hissəsi olan çanaq tut ağacından hazırlanır. Tut ağacı quruduqdan sonra səsi mükəmməl şəkildə rezonans vermək və deformasiyaya uğramamaq xüsusiyyətinə malikdir. Çanaq adətən 9 və ya 11 qabırğanın (dilimlərin) xüsusi yapışqanla birləşdirilməsi (yığılması) yolu ilə ərsəyə gəlir. Qol (Sap): Üzərində pərdələrin bağlandığı uzun hissədir. Qolun əyilməməsi və möhkəm olması üçün o, qoz ağacından hazırlanır. Üz qapağı: Çanağın ön hissəsini örtən incə təbəqədir və səs dalğalarının yayılmasına birbaşa təsir edir. Bu hissə adətən böyürtkən və ya şam ağacından kəsilir. Sazın üzərinə bağlanan pərdələr keçmişdə heyvan bağırsağından hazırlansa da, müasir dövrdə davamlı neylon simlərdən hazırlanır. Saz adətən mızrab (təzənə) vasitəsilə ifa olunur. Mızrab isə gilas ağacının qabığından kəsilir. Sazın ölçülərinə görə növləri Azərbaycan aşıq musiqisində ifa olunan mühitə və tələbata uyğun olaraq sazın üç əsas ölçüsü mövcuddur: Böyük (Ana) Saz: Ən klassik və dolğun səsə malik saz növüdür. Üzərində adətən 9 sim olur və professional aşıqların rəsmi məclislərdə və konsertlərdə istifadə etdiyi əsas alətdir. Orta (Qoltuq) Saz: Ölçücə ana sazdan bir qədər kiçikdir (təxminən 7-8 simi olur). Yüngül və rahat idarə olunduğu üçün gənc ifaçılar tərəfindən və ya səfərlər zamanı tez-tez istifadə edilir. Kiçik (Cürə) Saz: Ən kiçik ölçülü saz növüdür, yüksək, iti və cingiltili (tiz) səs tonu ilə seçilir. Adətən ansambllarda müşayiətçi element kimi yer alır. Saz — sadəcə ağac və simlərin harmoniyası deyil, Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşı, onun sevinci, kədəri və qəhrəmanlıq sədasıdır. Misri, Kərəmi, Ruhani kimi qədim saz havaları bu gün də hər bir dinləyicinin daxili dünyasını titrətməyə qadirdir. Keçmişin ustad aşıqlarının (Aşıq Ələsgər, Aşıq Şəmşir və s.) mirası olan bu müqəddəs alət, müasir dövrdə də öz fəlsəfəsini, qədimliyini və sehrini itirmədən gələcək nəsillərin yoluna işıq saçmağa davam edir.