Şəbəkə emalatxanası

Şəkiyə səfər edən insan şəhərin tarixi küçələrində, qədim tikililərində və sənətkarlıq nümunələrində fərqli bir memarlıq və mədəniyyət mühiti ilə qarşılaşır. Bu mühitin ən maraqlı elementlərindən biri isə şəbəkə sənətidir. Xırda taxta hissələrinin rəngli şüşələrlə birləşdirilməsi nəticəsində meydana gələn şəbəkə həm dəqiqlik, həm səbir, həm də yüksək ustalıq tələb edən ənənəvi sənət növüdür. Şəbəkə emalatxanası bu sənəti yalnız hazır formada görmək deyil, onun necə yarandığını yaxından izləmək üçün xüsusi məkandır. Şəkidə tarixi qala ərazisində yerləşən emalatxana Şəki Xan sarayından bir neçə addımlıq məsafədə fəaliyyət göstərir. Burada ustalar nəsildən-nəslə ötürülən üsullarla müxtəlif şəbəkə nümunələri hazırlayırlar. Emalatxanaya daxil olan ziyarətçi ilk baxışda rəngli şüşələrdən və incə taxta detallardan yaranmış mürəkkəb ornamentlərlə qarşılaşır. Hazır əsərin görünüşü çox zərif olsa da, onun arxasında uzun və dəqiq iş prosesi dayanır. Şəbəkə sənəti nədir? Şəbəkə taxta və rəngli şüşə parçalarının müəyyən həndəsi sistem üzrə birləşdirilməsi ilə yaradılan dekorativ-tətbiqi sənət növüdür. Onun ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri hazırlanma prosesində mismar və yapışqandan istifadə olunmamasıdır. Minlərlə kiçik hissə bir-birinə dəqiq uyğunlaşdırılaraq vahid konstruksiya yaradır. Bu xüsusiyyət şəbəkə ustasının işini olduqca mürəkkəbləşdirir. Taxta hissələr arasında cüzi ölçü fərqinin olması belə ümumi naxışın quruluşuna təsir göstərə bilər. Buna görə hər detal əvvəlcədən hesablanmalı, düzgün kəsilməli və digər elementlərlə uyğunlaşdırılmalıdır. Hazır şəbəkəyə uzaqdan baxdıqda ilk növbədə rənglər və naxış diqqəti cəlb edir. Yaxından baxdıqda isə əsərin nə qədər çoxsaylı kiçik hissələrdən ibarət olduğu görünür. Bu baxımdan şəbəkə sadəcə dekorativ pəncərə və ya bəzək elementi deyil. O, riyazi dəqiqliyin, sənətkar təxəyyülünün və əl əməyinin birləşdiyi mürəkkəb sənət əsəridir. Şəki və şəbəkə sənəti Şəbəkə sənəti Azərbaycanın sənətkarlıq ənənəsində xüsusi yer tutsa da, bu sənətin adı xüsusilə Şəki ilə sıx bağlıdır. Şəhərin tarixi memarlığında, xüsusilə Şəki Xan sarayında şəbəkənin diqqətçəkən nümunələrini görmək mümkündür. Şəki Xan sarayının rəngli şüşələrdən hazırlanmış şəbəkə pəncərələri sarayın ən tanınan memarlıq xüsusiyyətləri sırasındadır. Günəş işığı rəngli şüşələrdən keçdikdə interyerdə dəyişən işıq və rəng effekti yaranır. Şəbəkənin gözəlliyi məhz burada daha aydın hiss olunur. Bu sənət yalnız naxış yaratmır, işığın məkan daxilində necə görünəcəyinə də təsir göstərir. Şəkidə şəbəkə sənətinin nəsildən-nəslə ötürülməsi onun bu günə qədər yaşamasına imkan verib. Şəbəkə ustalarının ailə ənənəsi ilə yetişməsi bu sənətin yalnız texniki qaydalarının deyil, incə sirlərinin də qorunmasına şərait yaradıb. Şəkili sənətkarların ailə emalatxanalarında sənəti ata və babalarından öyrənərək davam etdirməsi haqqında nümunələr bu ənənənin canlı olduğunu göstərir. Şəbəkə necə hazırlanır? Hazır şəbəkənin mürəkkəb görünüşünü gördükdə onun hazırlanma prosesinin də kifayət qədər çətin olduğunu təsəvvür etmək mümkündür. İşin əsas mərhələlərindən biri naxışın əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsidir. Şəbəkə təsadüfi şəkildə birləşdirilən taxta hissələrdən ibarət deyil. Elementlər müəyyən həndəsi ardıcıllıqla yerləşdirilir. Daha sonra uyğun ölçülərdə taxta parçaları hazırlanır. Bu hissələrin hər biri digər detallarla dəqiq uyğunlaşmalıdır. Ustanın ölçü və kəsim zamanı etdiyi çox kiçik səhv belə növbəti mərhələdə problem yarada bilər. Rəngli şüşə parçaları da naxışın ümumi quruluşuna uyğun hazırlanır və taxta hissələrin arasında yerləşdirilir. Mismar və yapışqan olmadan bütün bu elementlərin bir-birini saxlaması şəbəkənin ən maraqlı texniki xüsusiyyətlərindən biridir. Hər detal digər hissəni tamamlayır və nəticədə bütöv sistem yaranır. Məhz buna görə şəbəkə sənətində səbir ən az ustalıq qədər vacibdir. Rəngli şüşələrin yaratdığı görüntü Şəbəkənin xarakterik xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif rəngli şüşələrin istifadə olunmasıdır. Qırmızı, mavi, yaşıl, sarı və digər rənglər həndəsi naxışlarla birləşdikdə mozaikaya bənzər görüntü yaradır. Lakin şəbəkənin vizual təsiri gün ərzində dəyişə bilər. Günəş şüası pəncərədən fərqli bucaq altında keçdikcə rəngli işıq interyerə düşür. Beləliklə, şəbəkə yalnız öz səthində görünən dekorativ ornament deyil, məkanın işıqlandırılmasına təsir edən memarlıq elementi olur. Tarixi binalarda bu xüsusiyyət xüsusilə təsirlidir. Divar rəsmləri, taxta elementlər və rəngli şəbəkələr bir araya gəldikdə zəngin interyer kompozisiyası yaranır. Şəki Xan sarayında şəbəkənin bu xüsusiyyətini aydın şəkildə müşahidə etmək mümkündür. Şəbəkə emalatxanasında nə görmək olar? Şəbəkə emalatxanasının əsas üstünlüyü ziyarətçiyə hazır məhsulla yanaşı iş prosesini də göstərməsidir. Burada şəbəkənin hazırlanmasının müxtəlif mərhələlərini izləmək, ustanın xırda taxta hissələrlə necə işlədiyini görmək mümkündür. Emalatxanada qədim şəbəkə nümunələri, bu sənətin tarixini əks etdirən eksponatlar və yerli ustaların müasir işləri də nümayiş etdirilir. Bu yanaşma ziyarətçinin şəbəkəyə münasibətini dəyişir. Hazır əsərə baxanda onun sadəcə gözəl dekorativ əşya olduğunu düşünmək mümkündür. Lakin hazırlanma prosesini gördükdən sonra hər santimetrin arxasında nə qədər dəqiq əl əməyinin dayandığı daha aydın başa düşülür. Emalatxana buna görə həm turistik məkan, həm canlı sənət məktəbi, həm də ənənəvi biliklərin qorunduğu yer kimi maraq doğurur. Şəbəkə üzrə ustad dərsləri Şəbəkə emalatxanasında ziyarətçilər üçün ən maraqlı təcrübələrdən biri ustad dərslərində iştirak etmək imkanıdır. Rəsmi turizm məlumatlarında burada şəbəkənin hazırlanma mərhələlərini izləməklə yanaşı, master-klaslarda iştirak edərək sənəti sınamağın mümkün olduğu qeyd edilir. Ustad dərsi zamanı insan sənət əsərinin yalnız tamaşaçısı olmaqdan çıxaraq prosesin iştirakçısına çevrilir. Taxta elementlərin nə qədər dəqiq hazırlanmalı olduğunu, naxışın hansı prinsiplə formalaşdığını və kiçik hissələrin bir-birinə necə bağlandığını real iş zamanı anlamaq daha asandır. Xüsusilə uşaqlar və gənclər üçün belə təcrübə ənənəvi sənətkarlığa maraq yaratmaq baxımından dəyərlidir. Kitabda şəbəkə haqqında oxumaq və ya muzeydə hazır nümunəni görmək bir təcrübədirsə, ustanın yanında həmin detalın necə hazırlandığını müşahidə etmək başqa təəssürat yaradır. Tarixi binada fəaliyyət göstərən emalatxana Şəbəkə emalatxanasının yerləşdiyi məkan da onun ümumi atmosferini tamamlayır. Rəsmi turizm məlumatlarına əsasən, emalatxana XIX əsrə aid tarixi binada fəaliyyət göstərir. Dövlət Turizm Agentliyinin məlumatında isə binanın dövlət mühafizəsinə götürülmüş memarlıq abidəsi olduğu və burada “Şəbəkə evi” konsepsiyasının yaradılmasının nəzərdə tutulduğu bildirilir. Konsepsiya şəbəkə istehsalı sahəsi ilə yanaşı ekspozisiya zalını, təqdimat otağını, suvenir istehsalı və satışını, həmçinin yeni ustaların hazırlanması üçün təlim-tədris istiqamətini əhatə edir. Beləliklə, tarixi sənətin tarixi binada təqdim olunması xüsusi məna qazanır. Ziyarətçi müasir sərgi salonuna deyil, Şəkinin tarixi şəhər mühitinin bir hissəsinə daxil olur. Bu isə şəbəkə sənətini öz təbii mədəni kontekstində görməyə imkan verir. Şəbəkə sənətinin nəsildən-nəslə ötürülməsi Ənənəvi sənət yalnız hazır əşyalardan ibarət deyil. Əsl dəyər həmin əşyanın necə hazırlanması haqqında biliklərin yaşamasındadır. Əgər qədim bir şəbəkə nümunəsi muzeydə qorunursa, biz onun görünüşünü gələcək nəsillərə çatdıra bilərik. Lakin onu hazırlaya bilən usta qalmırsa, sənətin canlı davamlılığı zəifləyir. Bu səbəbdən ustad-şagird ənənəsi şəbəkə sənətinin qorunmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Usta illər ərzində qazandığı təcrübəni yalnız nəzəri şəkildə izah etmir. Şagird onun işini izləyir, alətlərdən istifadə etməyi öyrənir, səhvlər edir və tədricən əl vərdişi qazanır. Şəkidə şəbəkənin ailələr daxilində bir neçə nəsil davam etdirilməsi də bu ötürülmə ənənəsinin göstəricisidir. Şəbəkə emalatxanası və mədəni turizm Müasir turist yalnız tarixi abidənin qarşısında fotoşəkil çəkməklə kifayətlənmir. Səfər etdiyi şəhərin həyatını, sənətini və yerli insanlarını tanımaq istəyir. Sənətkarlıq emalatxanaları bu baxımdan mədəni turizmin maraqlı istiqamətlərindən biridir. Şəbəkə emalatxanasında turist həm hazır əl işlərini görür, həm sənətkarla tanış olur, həm də məhsulun necə hazırlandığını izləyir. Bu təcrübə Şəki səfərinə əlavə məzmun qazandırır. Şəki Xan sarayını gördükdən sonra yaxınlıqdakı şəbəkə emalatxanasına baş çəkmək xüsusilə maraqlıdır. Sarayda hazır və tarixi şəbəkə nümunələrini görən ziyarətçi emalatxanada həmin sənətin bu gün necə davam etdirildiyini izləyə bilər. Beləliklə, tarixi abidə ilə canlı sənətkarlıq ənənəsi arasında əlaqə yaranır. Şəbəkə və suvenir mədəniyyəti Ənənəvi sənətin müasir dövrdə yaşamasının yollarından biri onun yeni istifadə formaları qazanmasıdır. Şəbəkə yalnız böyük pəncərə konstruksiyası şəklində hazırlanmaya bilər. Eyni naxış və texnikadan istifadə etməklə müxtəlif ölçülü dekorativ əşyalar və suvenirlər yaratmaq mümkündür. Belə məhsullar turist üçün Şəkidən gətirilən adi xatirə əşyasından daha böyük məna daşıya bilər. Çünki onun arxasında konkret yerli sənətkarlıq ənənəsi dayanır. Yerli ustaların əl işlərinin satışının təşkili həm sənətin tanınmasına, həm də sənətkarların fəaliyyətinin iqtisadi baxımdan davamlı olmasına kömək edir. Bu səbəbdən şəbəkə emalatxanasında sənətin nümayişi, hazırlanması, öyrədilməsi və satış imkanlarının bir arada olması mühüm üstünlükdür. Şəbəkə emalatxanası uşaqlar üçün Şəbəkə sənəti uşaqlara həndəsə, rəng, dizayn və əl əməyini eyni anda göstərən maraqlı nümunədir. Uşaq hazır şəbəkəyə baxdıqda əvvəlcə rəngləri görür. Daha diqqətlə baxdıqda isə eyni həndəsi elementlərin müəyyən ardıcıllıqla təkrarlandığını müşahidə edir. Emalatxanada hazırlanma prosesini görmək bu marağı daha da artırır. “Bu hissələr yapışqansız necə bir yerdə qalır?”, “Naxış əvvəlcədən necə hesablanır?”, “Şüşələr niyə fərqli rəngdədir?” kimi suallar sənətin arxasında dayanan məntiqi anlamağa kömək edir. Bu baxımdan şəbəkə emalatxanası məktəblilər üçün də maraqlı maarifləndirici məkan ola bilər. Şəkidə gəzməli yerlər arasında Şəbəkə emalatxanası Şəkidə gəzməli yerlər dedikdə ilk olaraq Şəki Xan sarayı, tarixi küçələr və digər məşhur abidələr yada düşür. Lakin şəhəri həqiqətən tanımaq üçün onun sənətkarlıq mühitinə də nəzər salmaq lazımdır. Şəbəkə emalatxanası bu baxımdan Şəki səfərini tamamlayan məkanlardan biridir. Burada turist yalnız tarixi dinləmir, sənətin necə yaşadığını görür. Usta bu gün də taxtanı ölçür, xırda hissələri hazırlayır, rəngli şüşələri yerləşdirir və əsrlərdir məlum olan üsulla yeni şəbəkə yaradır. Məhz bu canlı proses Şəbəkə emalatxanasını adi sərgi məkanından fərqləndirir. Şəki qalasında yerləşməsi və Xan sarayına yaxınlığı isə emalatxananı şəhərin tarixi mərkəzində gəzinti marşrutuna rahat şəkildə daxil etməyə imkan verir. Şəbəkə emalatxanası – yaşayan sənət məktəbi Şəbəkənin əsas dəyəri onun gözəlliyi ilə bitmir. Bu sənətin arxasında yüzillərlə formalaşmış texniki bilik, dəqiq əl işi və ustad-şagird ənənəsi dayanır. Rəngli şüşə və xırda taxta hissələrdən hazırlanmış hazır şəbəkəyə baxarkən onun yüzlərlə, bəzən minlərlə detalın uyğunluğundan yarandığını düşünmək çətindir. Mismar və yapışqan istifadə edilmədən belə mürəkkəb quruluş yaratmaq ustanın materialı nə qədər yaxşı tanıdığını göstərir. Şəbəkə emalatxanası isə bu biliklərin yalnız keçmişdə qalmadığını nümayiş etdirir. Burada sənət hazırlanır, göstərilir, öyrədilir və yeni nəsillərə ötürülür. Şəkiyə səfər edən turist üçün emalatxanaya baş çəkmək tarixi şəhərin başqa bir tərəfini kəşf etmək deməkdir. Şəki Xan sarayındakı möhtəşəm şəbəkələri gördükdən sonra onların necə yaradıldığını canlı şəkildə izləmək sənətin əsl mürəkkəbliyini və dəyərini daha yaxşı anlamağa imkan verir. Məhz buna görə Şəbəkə emalatxanası yalnız sənətkarların işlədiyi yer deyil. O, Şəkinin mədəni yaddaşını, ənənəvi sənətkarlıq biliklərini və əsrlərdir yaşadılan şəbəkə sənətini gələcəyə daşıyan canlı mədəniyyət məkanıdır.