Şəfiqə Əfəndizadə

Şəfiqə Məmmədəmin qızı Əfəndizadə (1882–1959) Azərbaycan maarifçisi, pedaqoq, jurnalist, publisist və yazıçı olub. O, 1882-ci ildə indiki Gürcüstan ərazisində, Axalsix bölgəsinin Ağşəri kəndində anadan olub. İlk təhsilini ziyalı və müəllim olan atasından alaraq Azərbaycan, fars və ərəb dillərini öyrənib. Şəfiqə Əfəndizadə Azərbaycan qadınlarının təhsil və mətbuat həyatında fəallaşdığı XX əsrin əvvəllərinin mühüm maarifçi simalarından biri kimi tanınır. Prezident Kitabxanasının nəşr məlumatında o, ilk azərbaycanlı qadın jurnalist və publisist, eləcə də Zaqafqaziyada ilk Azərbaycan dili müəlliməsi kimi təqdim edilir.

Azərbaycan dilinin tədrisində Şəfiqə Əfəndizadənin rolu
Şəfiqə Əfəndizadənin peşəkar fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri müəllimlik olub. Qızların sistemli təhsil imkanlarının məhdud olduğu dövrdə onun pedaqoji fəaliyyəti qadın təhsilinin genişlənməsi ilə sıx bağlı idi. Mənbələrdə onun Zaqafqaziyada Azərbaycan dilini tədris edən ilk azərbaycanlı qadın müəllim kimi fəaliyyəti xüsusi qeyd olunur. O, dərs fəaliyyəti ilə yanaşı, qadınların savadlanmasına və maariflənməsinə yönəlmiş ictimai təşəbbüslərdə də iştirak edib.

1920-ci ildə Şəfiqə Əfəndizadə Bakıda qadınların ictimai və maarifçilik fəaliyyətində mühüm rol oynayan Əli Bayramov adına klubun təşkilində iştirak edib. Burada yaradılmış savadsızlığın aradan qaldırılması kurslarında dərs deyərək qadınların təhsil almasına və ictimai həyata daha fəal qoşulmasına xidmət edən maarifçilik fəaliyyətini davam etdirib.

Azərbaycan qadın jurnalistikasının ilk nümayəndələrindən biri
Şəfiqə Əfəndizadənin adı Azərbaycan mətbuat tarixində qadın jurnalistikasının başlanğıc mərhələsi ilə bağlıdır. O, XX əsrin əvvəllərindən dövri mətbuatda publisistik məqalələr, maarifçi yazılar və bədii əsərlərlə çıxış edib. Yazılarında təhsil, qadınların maariflənməsi, ailə və cəmiyyət münasibətləri, uşaqların tərbiyəsi və dövrün sosial məsələləri kimi mövzulara yer verib.

Onun 1903–1925-ci illər arasında dövri mətbuatda dərc edilmiş məqalə və hekayələrinin bir hissəsi sonradan “Seçilmiş əsərləri: 1903–1925” kitabında toplanıb. Bu nəşrə publisistik yazılarla yanaşı, “İki yetim, yaxud Kərimin himməti”, “Qaraca qızı” əsərləri və müəllifin xatirələrindən parçalar da daxil edilib. “İki yetim” əsərinin ayrıca kitab şəklində 1914-cü ildə nəşr edildiyi göstərilir.

Qadın mətbuatında və “Şərq qadını” jurnalında fəaliyyəti
Şəfiqə Əfəndizadə Azərbaycan qadın mətbuatının inkişafında da iştirak edib. XX əsrin ilk onilliklərində qadınların təhsil, mədəniyyət və ictimai həyatda mövqeyi onun publisistikasının əsas istiqamətlərindən biri olub. Sovet dövründə nəşr olunan “Şərq qadını” jurnalında onun məqalə və publisistik yazıları dərc edilirdi. Jurnal həmin dövrdə qadın maarifçiliyi, təhsil, ictimai həyat və mədəniyyət məsələlərinin müzakirə edildiyi əsas nəşrlərdən biri idi.

Şəfiqə Əfəndizadənin jurnalistika fəaliyyəti yalnız informasiya verməklə məhdudlaşmırdı. Onun yazılarında maarifçilik ideyaları, qadınların təhsil alması və savadlılığın artırılması kimi məsələlər mühüm yer tuturdu. Bu baxımdan onun fəaliyyəti Azərbaycan qadın mətbuatının və qadın müəlliflərin publisistik ənənəsinin formalaşması ilə əlaqələndirilir.

Şəfiqə Əfəndizadənin ədəbi irsi
Şəfiqə Əfəndizadə publisistika ilə yanaşı, bədii yaradıcılıqla da məşğul olub. Hekayə və digər nəsr əsərlərində sosial və mənəvi mövzulara, uşaqların həyatına, ailə münasibətlərinə və maarifçilik məsələlərinə toxunub. Onun əsərlərinin və xatirələrinin bir hissəsinin Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivində və AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda qorunan materiallar əsasında nəşrə hazırlanması müəllifin irsinin tədqiqində mühüm mənbə bazası yaradıb.

Şəfiqə Əfəndizadə 1959-cu ildə vəfat edib. Onun adı Azərbaycan maarifçilik tarixində qadınların təhsilə cəlb olunması, Azərbaycan dilinin tədrisi, qadın jurnalistikasının formalaşması və XX əsrin əvvəllərində qadın müəlliflərin mətbuatda fəallaşması ilə bağlıdır.