Səhra gülü

Səhra gülü quraq və yarımsəhra ərazilərində yaranan, gül ləçəklərinə bənzər kristal quruluşu ilə seçilən mineral aqreqatıdır. O, ən çox gips və ya barit kristallarının qum dənələri ilə birlikdə inkişaf etməsi nəticəsində əmələ gəlir. Səhra gülü açıq bej, sarımtıl, qəhvəyi və bəzən ağ rəngdə olur və qeyri-adi forması səbəbindən mineral kolleksiyalarında və dekorativ məqsədlərlə geniş maraq doğurur.

Səhra gülü nədir?
Səhra gülü ayrıca bir mineral növü deyil, müəyyən şəraitdə formalaşmış kristal aqreqatının adıdır. Bu quruluş əsasən gips və ya barit kristallarından ibarət olur.
Kristallar yastı və lövhəvari formada inkişaf edərək bir-birinin üzərinə düzülür. Nəticədə açılmış gülə bənzəyən təbii forma yaranır.

Necə yaranır?
Səhra gülünün yaranması üçün quru iqlim, mineral maddələrlə zəngin yeraltı su və güclü buxarlanma şəraiti əlverişlidir.
Su torpaq və qum təbəqələri arasında hərəkət edərək həll olunmuş sulfat minerallarını daşıyır. Su buxarlandıqca gips və ya barit kristalları formalaşmağa başlayır və böyüyən kristallar ətrafdakı qum dənələrini öz strukturlarına daxil edir.

Kristal quruluşu
Səhra gülünün ən xarakterik xüsusiyyəti rozet formasında kristal quruluşudur. Lövhəvari kristallar müxtəlif istiqamətlərdə birləşərək gül ləçəklərinə bənzər görünüş yaradır.
Bir aqreqatda bir neçə kiçik rozet bir-biri ilə birləşə bilər. Bu səbəbdən bəzi nümunələr sadə bir gülə, digərləri isə çoxsaylı kristallardan ibarət mürəkkəb kompozisiyaya bənzəyir.

Gips səhra gülü
Ən geniş yayılmış səhra gülü növlərindən biri gipsdən ibarətdir. Gipsin kimyəvi formulu CaSO₄·2H₂O-dur.
Gips səhra gülləri adətən yumşaqdır və Mohs şkalası üzrə təxminən 2 sərtliyə malikdir. Buna görə belə nümunələri asanlıqla cızmaq mümkündür.

Barit səhra gülü
Bəzi səhra gülləri barit mineralından yaranır. Baritin kimyəvi formulu BaSO₄-dür.
Barit gipsdən daha ağır və daha sərtdir. Buna görə zahirən oxşar səhra gülü nümunələrinin mineral tərkibini müəyyənləşdirərkən sıxlıq və sərtlik kimi xüsusiyyətlər nəzərə alınır.

Qumun rolu
Səhra gülünün səthində və daxilində çoxlu qum dənələri ola bilər. Kristallar qumlu mühitdə inkişaf etdiyinə görə böyümə zamanı bu dənələri öz aralarında saxlayır.
Məhz qum səhra gülünə xarakterik açıq qəhvəyi və bej rəng verə bilər. Mineralın əsas kristal hissəsi rəngsiz və ya ağ olsa belə, daxil olan qum ümumi görünüşü dəyişdirir.

Rəngi
Səhra gülü adətən bej, krem, açıq qəhvəyi, sarımtıl və boz rənglərdə olur. Rəng əsasən kristalın içərisində və səthində olan qum və digər mineral qarışıqlarından asılıdır.
Daha təmiz gips kristalları açıq və ağabənzər görünə bilər.

Sərtliyi
Gipsdən ibarət səhra gülləri çox yumşaqdır və Mohs şkalası üzrə sərtliyi təxminən 2-dir.
Barit əsaslı nümunələr isə təxminən 3–3,5 sərtliyə malik ola bilər. Buna görə səhra gülünün sərtliyi onun hansı mineraldan formalaşmasına bağlıdır.

Səhra gülü və selenit
Selenit şəffaf və ya yarımşəffaf kristalları ilə tanınan gips növüdür. Səhra gülü də çox vaxt gipsdən ibarət olduğuna görə bu iki anlayış bir-biri ilə əlaqəlidir.
Lakin “selenit” adətən müəyyən kristal görünüşlü gips nümunələrinə, “səhra gülü” isə rozetvari aqreqata aid edilir.

Səhra gülü və gips
Gips mineralın öz adıdır, səhra gülü isə həmin mineralın xüsusi böyümə formasını ifadə edə bilər.
Yəni hər gips səhra gülü deyil, lakin çoxlu səhra gülü nümunələri gipsdən ibarətdir.

Harada yaranır?
Səhra gülləri əsasən quraq və yarımsəhra iqliminə malik bölgələrdə rast gəlinir. Şimali Afrika, Yaxın Şərq və Şimali Amerikanın bəzi səhra zonaları bu tip kristal aqreqatları ilə tanınır.
Onların yaranması üçün yeraltı sularda kifayət qədər sulfat və uyğun mineral ionlarının olması vacibdir.

Sahara səhrası ilə əlaqəsi
Şimali Afrikanın Sahara bölgəsində tapılan səhra gülləri xüsusilə məşhurdur. Bu nümunələr çox vaxt gips kristallarından və ətraf qumdan ibarət olur.
Sahara mənşəli nümunələr mineral kolleksiyalarında və suvenir bazarında geniş yayılıb.

Ölçüləri
Səhra güllərinin ölçüsü bir neçə santimetrdən iri aqreqatlara qədər dəyişə bilər. Kiçik nümunələr tək kristal rozetdən ibarət olduğu halda, iri nümunələr çoxsaylı rozetlərin birləşməsi nəticəsində yaranır.
Kristalın ölçüsü suyun miqdarı, buxarlanma sürəti və mineral maddələrin mövcudluğu kimi amillərdən asılıdır.

Kolleksiya mineralı
Səhra gülü qeyri-adi və dekorativ formasına görə mineral kolleksiyalarında geniş yayılıb. Hər nümunənin kristal forması və qum paylanması fərqli olduğundan iki tam eyni səhra gülünə rast gəlmək çətindir.
Yaxşı formalaşmış və zədələnməmiş rozetlər kolleksiya baxımından daha cəlbedici hesab olunur.

Dekorativ istifadəsi
Səhra gülləri interyerdə təbii dekorativ obyekt kimi istifadə olunur. Onlar mineral sərgilərində, geologiya kolleksiyalarında və tədris materiallarında da nümayiş etdirilir.
Kristalın təbii quruluşu adətən əlavə emal tələb etmədən estetik görünüş yaradır.

Saxlanması
Gips əsaslı səhra gülləri yumşaq və kövrək olduğuna görə ehtiyatla saxlanmalıdır. Kristal lövhələr güclü zərbə zamanı qırıla bilər.
Nümunəni su ilə yumaq məqsədəuyğun deyil, çünki gips suda müəyyən dərəcədə həll ola bilər və kristal səthi zədələnə bilər. Yumşaq, quru fırça ilə təmizləmə daha uyğun üsuldur.

Geologiyada əhəmiyyəti
Səhra gülləri quraq mühitlərdə yeraltı suların hərəkəti, buxarlanma və mineral kristallaşması haqqında məlumat verir.
Onların quruluşu müəyyən ərazinin keçmiş hidrogeoloji və iqlim şəraitinin öyrənilməsində maraqlı göstərici ola bilər.