Şəki Tarix Diyarşünaslıq Muzeyi

Şəki Azərbaycanın zəngin tarixi, özünəməxsus memarlığı, sənətkarlıq ənənələri və mədəni mühiti ilə seçilən şəhərlərindən biridir. Bu şəhəri yaxından tanımaq üçün yalnız küçələrini gəzmək və tarixi tikililərinə baxmaq kifayət etmir. Şəkinin müxtəlif dövrlərdə necə yaşadığını, burada hansı sənətkarlıq sahələrinin inkişaf etdiyini və yerli əhalinin məişətinin necə formalaşdığını anlamaq üçün maddi mədəniyyət nümunələri ilə də tanış olmaq lazımdır. Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi məhz bu baxımdan şəhərin mühüm mədəniyyət məkanlarından biridir. Muzey Şəkinin tarix və mədəniyyətini, etnoqrafiyasını tanıtmaq məqsədilə 1925-ci ildə yaradılıb. Uzun illər ərzində toplanmış müxtəlif materiallar bu gün şəhərin və ətraf bölgənin keçmişinə fərqli istiqamətlərdən baxmağa imkan verir. Burada nümayiş etdirilən əşyalar yalnız muzey vitrininə yerləşdirilmiş qədim eksponatlar deyil. Onların hər biri müəyyən dövrdə yaşamış insanların gündəlik həyatından, məşğuliyyətindən, sənətkarlığından və dünyagörüşündən qalan izlərdir. Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin tarixi Muzeyin yaradılması XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. 1925-ci ildə fəaliyyətə başlayan Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin əsas məqsədlərindən biri bölgənin tarixi və mədəni irsinə aid nümunələri toplamaq, qorumaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq olub. Belə muzeylərin əhəmiyyətini anlamaq üçün onların fondlarının necə formalaşdığına diqqət etmək lazımdır. Müxtəlif dövrlərdə əldə edilən məişət əşyaları, sənədlər, sənətkarlıq nümunələri və başqa tarixi materiallar zamanla vahid kolleksiyada birləşir. Nəticədə bir vaxtlar adi həyatın parçası olmuş əşya onilliklər və yüzilliklər sonra tarixi mənbəyə çevrilir. Şəki kimi qədim sənətkarlıq və ticarət ənənələrinə malik şəhərdə tarix-diyarşünaslıq muzeyinin mövcudluğu xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki şəhərin tarixini yalnız mühüm siyasi hadisələrlə deyil, burada yaşayan insanların gündəlik həyatı ilə birlikdə təqdim etmək mümkün olur. Tarixi binada yerləşən muzey Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyini maraqlı edən cəhətlərdən biri onun yerləşdiyi binadır. Muzey Şəki Qala divarları daxilində, XIX əsrin ortalarında inşa edilmiş tarixi binada fəaliyyət göstərir. Tikilinin memarlığında yerli memarlıq ənənələri ilə Avropa memarlıq elementlərinin sintezini görmək mümkündür. Bu xüsusiyyət binanın özünü də muzey ekspozisiyasından kənarda ayrıca maraqlı tarixi obyektə çevirir. Beləliklə, ziyarətçi yalnız qədim əşyaların nümayiş olunduğu məkana daxil olmur. O, özü də müəyyən tarixi dövrün memarlıq xüsusiyyətlərini daşıyan binada həmin eksponatlarla tanış olur. Bu, muzey təcrübəsinə xüsusi atmosfer qazandırır. Müasir binada nümayiş etdirilən qədim eksponatla tarixi tikilinin daxilində təqdim edilən eyni eksponat arasında ziyarətçinin qəbul etdiyi mühit baxımından fərq ola bilər. Tarixi bina burada kolleksiyanın sadəcə yerləşdiyi məkan deyil, ümumi tarixi mənzərənin bir hissəsidir. Muzey binasının bərpası və qorunması Tarixi tikililər zaman keçdikcə təbii aşınmaya məruz qalır. Buna görə onların gələcək nəsillərə çatdırılması üçün düzgün konservasiya və bərpa işlərinin aparılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin yerləşdiyi tarixi binada 2022–2024-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Dövlət Turizm Agentliyinin sifarişi ilə bərpa və konservasiya işləri həyata keçirilib. Tarixi binanın bərpasına adi təmir kimi yanaşmaq olmaz. Belə tikililərdə əsas məqsəd hər şeyi yeni görünüşə gətirmək deyil, binanın tarixi xüsusiyyətlərini və memarlıq xarakterini mümkün qədər qorumaqdır. Bu baxımdan tarixi bina ilə onun daxilində saxlanılan muzey kolleksiyası bir-birini tamamlayır. Biri Şəkinin memarlıq tarixinin, digəri isə şəhərin maddi və mədəni həyatının izlərini qoruyur. Muzeyin zəngin fondu Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin elmi-inventar fondunda 5000-dən artıq maddi-mədəniyyət nümunəsi toplanıb. Onların 2000-dən çoxu ziyarətçilərə nümayiş etdirilir. Bu rəqəmlər muzey kolleksiyasının miqyası haqqında təsəvvür yaradır. Lakin muzeyin əhəmiyyəti yalnız eksponatların sayı ilə ölçülmür. Əsas məsələ həmin əşyaların hansı tarixi məlumatları qorumasıdır. Muzey fonduna daxil olan hər bir nümunə müəyyən kontekstdə dəyərləndirilə bilər. Əşyanın nə vaxt hazırlanması, hansı məqsədlə istifadə olunması, hansı materialdan düzəldilməsi və hansı sənətkarlıq xüsusiyyətlərini daşıması onun tarixi əhəmiyyətini anlamağa kömək edir. Muzeydə nümayiş etdirilməyən fond materialları da elmi baxımdan qiymətli ola bilər. Muzey fondu təkcə sərgi üçün deyil, gələcək tədqiqatların aparılması və yeni ekspozisiyaların hazırlanması üçün də mühüm baza rolunu oynayır. Şəkinin tarixini eksponatlar vasitəsilə öyrənmək Tarixi öyrənməyin ən geniş yayılmış yolu kitab və yazılı mənbələrdir. Muzey isə həmin tarixi fiziki əşyalar vasitəsilə görmək imkanı yaradır. Bir neçə əsr əvvəl istifadə edilmiş qab, sənətkarın aləti, geyim nümunəsi və ya köhnə sənəd insanı həmin dövrə bir qədər də yaxınlaşdırır. Məhz buna görə Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyindəki eksponatlara ayrı-ayrı qədim əşyalar kimi deyil, vahid tarixi hekayənin hissələri kimi baxmaq daha maraqlıdır. Məişət əşyaları insanların necə yaşadığını, sənətkarlıq nümunələri hansı peşələrin inkişaf etdiyini, geyimlər estetik zövqü və ənənələri, müxtəlif sənədlər isə şəhərin ictimai həyatını anlamağa kömək edir. Bu materiallar bir araya gəldikdə Şəkinin keçmişinin daha canlı mənzərəsi yaranır. Qədim qablar və məişət mədəniyyəti Tarix və etnoqrafiya muzeylərində qablar xüsusi maraq doğuran eksponatlardandır. İlk baxışdan sadə məişət əşyası kimi görünən qab əslində keçmiş insanların gündəlik həyatı haqqında çox şey danışa bilər. Saxsı qablar, gil qablar, keramika nümunələri, metal və mis qablar onların hazırlandığı dövrün sənətkarlıq bacarıqlarını əks etdirir. Qabın forması onun hansı məqsədlə istifadə olunduğu haqqında fikir yaratmağa imkan verir. Böyük həcmli qablar məhsulların saxlanması, daha kiçik nümunələr isə yemək və içkilərin təqdim edilməsi üçün istifadə oluna bilərdi. Qədim qabın üzərindəki naxış da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ornamentlərin forması, hazırlanma texnikası və üslubu müəyyən sənətkarlıq ənənəsini əks etdirə bilər. Bu səbəbdən muzeydə qorunan qədim qab yalnız məişət əşyası deyil. O, gündəlik həyat, sənətkarlıq və estetik zövq haqqında məlumat daşıyan maddi mədəniyyət nümunəsidir. Şəki və sənətkarlıq ənənələri Şəkinin mədəni tarixində sənətkarlığın xüsusi yeri var. Şəhərin inkişafında müxtəlif peşə və sənət sahələri mühüm rol oynayıb. Ustaların hazırladığı əşyalar gündəlik ehtiyacları ödəməklə yanaşı, yerli bədii zövqü də əks etdirirdi. Materialın seçilməsi, işlənmə üsulu, forma və ornamentlər sənətkarın bacarığının göstəricisinə çevrilirdi. Muzeylərdə qorunan belə nümunələr ənənəvi sənətkarlığın öyrənilməsi baxımından xüsusilə qiymətlidir. Çünki sənətkarlığın tarixi yalnız ustaların adlarından ibarət deyil. Onların yaratdığı real əşyalar həmin ənənənin ən etibarlı maddi şahidlərindəndir. Bu baxımdan Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi şəhərin sənətkarlıq tarixini daha yaxından anlamağa imkan verən mədəni məkan kimi diqqət çəkir. Metal üzərində döymə sənəti və metal məmulatları Ənənəvi sənətkarlığın maraqlı istiqamətlərindən biri metalın bədii işlənməsidir. Metal üzərində döymə sənəti ustadan həm fiziki dəqiqlik, həm də yüksək peşəkarlıq tələb edən sahələrdəndir. Metal müxtəlif üsullarla formalaşdırıldıqdan sonra onun səthində ornamentlər və dekorativ elementlər yaradıla bilər. Bu yolla adi məişət əşyası bədii sənət nümunəsinə çevrilir. Mis və digər metallardan hazırlanmış qablar, müxtəlif məişət əşyaları və dekorativ nümunələr keçmiş sənətkarların metalı işləmək bacarığı haqqında məlumat verir. Xüsusilə əl işi metal əşyalarda ustanın fərdi əməyinin izlərini görmək mümkündür. Sənaye istehsalından fərqli olaraq, belə məmulatların hər birində kiçik fərqlər və özünəməxsus xüsusiyyətlər ola bilər. Bu cür tarixi sənətkarlıq nümunələrinin muzey mühitində qorunması onların gələcək nəsillər tərəfindən öyrənilməsinə şərait yaradır. Etnoqrafik irs və gündəlik həyat Tarix-diyarşünaslıq muzeyinin əsas xüsusiyyətlərindən biri tarixi yalnız böyük hadisələr üzərindən təqdim etməməsidir. Burada insanların gündəlik həyatı da tarixin mühüm hissəsi kimi ön plana çıxır. Etnoqrafik materiallar ailə məişəti, geyim mədəniyyəti, sənətkarlıq, təsərrüfat fəaliyyəti və yerli adətlər haqqında məlumat əldə etməyə imkan verir. Bəzən adi bir əşya müəyyən dövrün həyatını izah etmək üçün çox qiymətli mənbəyə çevrilir. Bu gün istifadə etmədiyimiz bir alətin quruluşuna baxaraq keçmişdə müəyyən işin necə görüldüyünü anlamaq mümkündür. Eyni yanaşma geyim, qab, toxuculuq nümunələri və digər məişət əşyalarına da aiddir. Məhz buna görə etnoqrafik kolleksiya tarixə daha insani tərəfdən baxmağa kömək edir. Ziyarətçi yalnız hadisələrin nə vaxt baş verdiyini deyil, həmin dövrdə insanların necə yaşadığını da təsəvvür edə bilir. Muzeydə Şəki rəssamlarının əsərləri Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin maraqlı hissələrindən biri Şəki rəssamlarının əsərlərinin nümayiş etdirildiyi qalereyadır. Rəssamlıq şəhərin mədəni yaddaşını başqa formada qorumağa imkan verir. Tarixi əşya keçmişdən fiziki olaraq gəlib çatdığı halda, rəssamın əsəri müəyyən məkanın, insanın və ya həyat tərzinin bədii təsvirini təqdim edə bilər. Yerli rəssamların əsərlərinin muzey mühitində nümayiş etdirilməsi Şəkinin tarixini və mədəniyyətini yalnız arxeoloji və etnoqrafik materiallarla deyil, təsviri sənət vasitəsilə də təqdim etməyə imkan yaradır. Beləliklə, ziyarətçi şəhərin mədəni irsinə müxtəlif istiqamətlərdən baxmaq imkanı əldə edir. Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi uşaqlar üçün Muzeylər uşaqların tarixə marağının formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər. Məktəbdə oxunan məlumatı real eksponat üzərində görmək mövzunu daha anlaşıqlı edir. Uşaq qədim qabı, məişət əşyasını və ya sənətkarlıq nümunəsini gördükdə keçmiş həyat haqqında daha konkret təsəvvür əldə edir. Şəkinin tarixini öyrənən məktəblilər üçün belə ziyarət xüsusilə faydalı ola bilər. Şəhərin keçmişini öz gözləri ilə gördükləri maddi nümunələr vasitəsilə öyrənmək dərslikdəki məlumatların daha yaxşı yadda qalmasına kömək edir. Valideynlər də muzey ziyarəti zamanı uşaqlara eksponatları sadəcə göstərmək əvəzinə onların funksiyası haqqında suallar verə bilərlər: “Bu qab nə üçün istifadə olunurdu?”, “Səncə, bunu necə hazırlayıblar?”, “Bu əşyanın müasir qarşılığı nədir?” Belə yanaşma muzey səfərini daha maraqlı və interaktiv edə bilər. Şəkidə gəzməli yerlər arasında muzeylərin rolu Şəkiyə səyahət edən insanların böyük hissəsi şəhərin memarlığı, tarixi abidələri, təbiəti və mətbəxi ilə maraqlanır. Lakin şəhəri daha dərindən tanımaq istəyənlər üçün muzey ziyarəti də səyahət proqramının maraqlı hissəsinə çevrilə bilər. Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi şəhərin keçmişi haqqında ümumi təsəvvür əldə etməyə kömək edir. Muzeydə görülən əşyalar və əldə edilən məlumatlar sonradan şəhərdəki digər tarixi məkanlara baxışı da dəyişə bilər. Məsələn, sənətkarlıq nümunələri ilə tanış olduqdan sonra şəhərdə rast gəlinən ənənəvi əl işlərinə başqa gözlə baxmaq mümkündür. Tarixi memarlıq haqqında məlumat əldə edən ziyarətçi isə qədim tikililərin detallarına daha çox diqqət yetirə bilər. Beləliklə, muzey şəhər haqqında məlumat verən başlanğıc nöqtələrindən birinə çevrilir. Şəki turizmi və mədəni irs Şəkinin turizm baxımından cəlbediciliyinin mühüm səbəblərindən biri şəhərin özünəməxsus mədəni mühitidir. Tarixi memarlıq, sənətkarlıq, yerli mətbəx və ənənələr bir-birini tamamlayaraq bütöv Şəki obrazını formalaşdırır. Muzeylər bu irsin qorunması ilə yanaşı onun ziyarətçilərə düzgün təqdim edilməsinə də xidmət edir. Turist tarixi əşyanı gördükdə şəhərin keçmişi haqqında daha konkret təsəvvür əldə edir. Bu, səyahəti sadəcə görməli yerlərin fotoşəkillərini çəkməkdən daha mənalı təcrübəyə çevirə bilər. Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin tarixi bina daxilində yerləşməsi isə bu təcrübəni daha da tamamlayır. Ziyarətçi eyni zamanda həm memarlıq irsi, həm də muzey kolleksiyası ilə tanış olur. Şəkinin tarixini qoruyan yaddaş məkanı Şəhərlər dəyişir, insanlar və nəsillər bir-birini əvəz edir, gündəlik istifadə olunan əşyalar zamanla sıradan çıxır. Əgər keçmişdən qalan nümunələr toplanmasa və qorunmasa, müəyyən dövrün həyatını əks etdirən çoxsaylı məlumatlar tədricən itə bilər. Tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin əsas dəyəri məhz burada ortaya çıxır. Bir vaxtlar Şəkidə yaşayan insanın istifadə etdiyi qab, sənətkarın hazırladığı məmulat, köhnə sənəd və ya başqa məişət əşyası muzeyə daxil olduqdan sonra fərqli məna qazanır. O, artıq yalnız bir nəfərə məxsus əşya deyil, bütöv bir dövrün öyrənilməsinə xidmət edən tarixi mənbəyə çevrilir. 1925-ci ildən fəaliyyət göstərən Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi də Şəkinin tarixinin, mədəniyyətinin və etnoqrafik irsinin qorunub tanıdılmasında mühüm rol oynayan məkanlardan biridir. Tarixi binası, zəngin fondu, müxtəlif ekspozisiyaları və sənət nümunələri ilə muzey Şəkinin keçmişini müasir ziyarətçi üçün daha anlaşıqlı və görünən edir. Şəkiyə səfər zamanı belə bir muzeyi ziyarət etmək yalnız qədim eksponatlara baxmaq deyil. Bu, şəhərin bugünkü görünüşünün arxasında dayanan tarixi, insanların həyatını və nəsildən-nəslə ötürülmüş mədəni irsi daha yaxından tanımaq imkanıdır.