#səməd bəy mehmandarov
Səməd bəy Mehmandarov
Səməd bəy Mehmandarovun həyatı və hərbi fəaliyyəti
Səməd bəy Mehmandarov (1856–1931) Azərbaycan hərb tarixinin tanınmış simalarından, artilleriya generalı və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi naziri olub. Səməd bəy Sadıq bəy oğlu Mehmandarov 16 oktyabr 1856-cı ildə Lənkəranda anadan olub. Əslən Şuşadan olan ailədə böyüyən Mehmandarov ilk təhsilini Bakıda alıb, 1873-cü ildə Sankt-Peterburqdakı 2-ci Konstantin hərbi məktəbinə daxil olub. 1875-ci ildə hərbi məktəbi bitirdikdən sonra zabit kimi 1-ci Türküstan topçu briqadasında xidmətə başlayıb.
Rusiya imperiyası ordusunda Səməd bəy Mehmandarov
Mehmandarov uzun illər Rusiya imperiyası ordusunun müxtəlif artilleriya hissələrində xidmət edib. O, 2-ci və 38-ci topçu briqadalarında çalışıb, 1894-cü ildə Varşava hərbi dairəsinə, 1898-ci ildə isə Zabaykalye bölgəsindəki hərbi hissəyə göndərilib. Uzunmüddətli hərbi xidməti ərzində artilleriya sahəsində böyük təcrübə qazanaraq yüksək komandan vəzifələrinə qədər yüksəlib. 22 mart 1915-ci ildə ona artilleriya generalı rütbəsi verilib.
Mehmandarovun hərbi karyerası XIX əsrin sonlarından Birinci Dünya müharibəsi dövrünədək davam edib. Rusiya ordusunda xidmət etdiyi illərdə müxtəlif hərbi əməliyyatlarda və komandanlıq vəzifələrində iştirak edib. Onun peşəkar hərbçi kimi fəaliyyəti artilleriya qoşunlarının idarə olunması, hərbi hissələrin təşkili və döyüş hazırlığı ilə sıx bağlı olub.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi naziri
1917-ci il Fevral inqilabından sonra Rusiya ordusunda baş verən proseslər fonunda Səməd bəy Mehmandarov hərbi xidmətdən ayrılıb və 1918-ci ilin payızında Azərbaycana qayıdıb. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Hərbi Nazirliyin fəaliyyətini bərpa etdikdən sonra o, 1918-ci il noyabrın 1-də hərbi nazirin müavini təyin edilib. Nazirliyin və milli ordunun təşkilinin mühüm hissəsi ona həvalə olunub. 25 dekabr 1918-ci ildə isə Səməd bəy Mehmandarov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi naziri təyin edilib.
Mehmandarovun rəhbərliyi dövründə Hərbi Nazirliyin strukturu təkmilləşdirilib, orduda xidmətin hüquqi əsaslarının formalaşdırılması istiqamətində tədbirlər görülüb və milli hərbi kadrların hazırlanmasına diqqət artırılıb. Azərbaycan dili orduda dövlət dili kimi tətbiq olunub, zabit heyətindən komanda sözlərini Azərbaycan dilində öyrənmək və əsgərlərə bu dildə komanda vermək tələb edilib. Gəncədə fəaliyyət göstərən hərbi məktəbin statusu yüksəldilərək milli zabit kadrlarının hazırlanması gücləndirilib.
Azərbaycan milli ordusunun qurulmasında rolu
Səməd bəy Mehmandarovun Azərbaycan hərb tarixində əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri 1918–1920-ci illərdə Cümhuriyyət ordusunun təşkilidir. Hərbi nazir kimi onun fəaliyyətində nizami hərbi hissələrin formalaşdırılması, hərbi intizamın gücləndirilməsi, səfərbərlik sisteminin təşkili, zabit kadrlarının hazırlanması və ordunun idarəetmə strukturunun qurulması mühüm yer tuturdu. General-leytenant Əlağa Şıxlinski 29 dekabr 1918-ci ildə hərbi nazirin müavini təyin edilmiş və Cümhuriyyətin hərbi rəhbərliyində Mehmandarovla birlikdə fəaliyyət göstərmişdir.
Hərbi Nazirliyin fəaliyyəti yalnız qoşunların formalaşdırılması ilə məhdudlaşmırdı. 1919-cu ildə Baş Qərargah sistemində kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat bölməsinin yaradılması da hərbi idarəetmənin inkişafının istiqamətlərindən biri idi. 28 mart 1919-cu ildə Səməd bəy Mehmandarov və Baş Qərargah rəisi Məmməd bəy Sulkeviçin imzaladığı əmrlə müvafiq struktur yaradılmışdı.
1920-ci ildən sonrakı fəaliyyəti
1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra Mehmandarov hərbi nazir vəzifəsindən ayrılıb. Həmin ilin iyununda Əlağa Şıxlinski ilə birlikdə həbs edilib, daha sonra azad olunub və bir müddət Moskvada yaşayıb. 1921-ci ilin yayında Bakıya qayıdan general hərbi sahədə fəaliyyətini davam etdirib. 1924–1928-ci illərdə Birləşmiş Komandirlər Məktəbində müəllim işləyərək hərbi bilik və təcrübəsini yeni zabit kadrlarının hazırlanmasına yönəldib. 1929-cu ildə təqaüdə çıxıb.
Səməd bəy Mehmandarov 12 fevral 1931-ci ildə Bakıda vəfat edib və Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn olunub. Onun adı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi quruculuğu, milli zabit korpusunun formalaşdırılması və Azərbaycan hərb tarixinin inkişafı ilə bağlıdır.
