Sərbəst uçan döyüş sursatı

Sərbəst uçan döyüş sursatı (ingiliscə loitering munition) hədəf rayonu üzərində müəyyən müddət havada qalan, hədəf aşkarlandıqdan sonra ona enərək partlayan pilotsuz zərbə sistemidir. Mətbuatda bu aparatlar çox vaxt «kamikadze dron» adlanır. Onlar pilotsuz uçuş aparatı ilə idarə olunan raketin xüsusiyyətlərini birləşdirir: kəşfiyyat aparatı kimi ərazini müşahidə edir, sursat kimi isə hədəfi məhv edir. Əsas fərq ondadır ki, aparat hədəfi tapana qədər «gözləmək» imkanına malikdir. Adi raket isə əvvəlcədən müəyyən edilmiş koordinata atılır.

İş prinsipi və növləri

Sistem adətən buraxılış qurğusu, aparatın özü və operatorun idarəetmə məntəqəsindən ibarət olur. Aparat katapult, konteyner və ya raket tipli qurğudan havaya qalxır, kameradan alınan görüntü real vaxt rejimində operatora ötürülür. Operator hədəfi seçir, aparat ona yönəlir və zərbə endirir. Bir çox modellərdə zərbədən sonuncu anda imtina etmək, aparatı dövrə vurdurmaq və ya başqa hədəfə yönəltmək mümkündür.

Sərbəst uçan döyüş sursatları ölçüsünə görə fərqlənir. Kiçik portativ modellər piyada bölməsi tərəfindən daşınır və qısa məsafədə işləyir. Orta sinif sistemlər onlarla kilometr məsafədə və bir saata yaxın havada qalma müddəti ilə taktiki zərbələr üçün istifadə edilir. İri uzaqmənzilli modellər isə yüzlərlə kilometr məsafəyə və bir neçə saatlıq uçuşa qadirdir. Döyüş hissəsinin çəkisi, mühərrikin tipi (elektrik və ya daxili yanma), idarəetmə üsulu və hədəfin növü modeldən-modelə dəyişir.

Taktiki əhəmiyyəti

Bu silah növü ucuzluğu, yüngül daşınması və dəqiqliyi ilə seçilir. Bir konteynerdən bir neçə aparat buraxmaq mümkün olduğu üçün onlar eyni vaxtda bir neçə hədəfə, o cümlədən zirehli texnikaya, canlı qüvvəyə, hava hücumundan müdafiə vasitələrinə və radiolokasiya stansiyalarına qarşı tətbiq oluna bilir. Aparatların çoxu kiçik ölçülü olduğu üçün radarda çətin aşkarlanır, elektrik mühərrikli modellər isə az səs-küylü olur. Bu səbəbdən son illərdə sərbəst uçan döyüş sursatları müasir silahlı münaqişələrdə kəşfiyyat və zərbə dronları ilə yanaşı əsas vasitələrdən birinə çevrilib.

Azərbaycan Ordusunun arsenalında

Azərbaycan Ordusunun arsenalına bu sinifdən yeni sistemlər əlavə edilib. 2025-ci il noyabrın 8-də Bakıda keçirilən hərbi paradda «Hero-120» və «SkyStriker Block 4» sərbəst uçan döyüş sursatları nümayiş olunub. Mətbuat məlumatına görə, «SkyStriker Block 4» paradda ilk dəfə təqdim edilib. «Hero-120» İsrailin «UVision» şirkətinin konteynerdən buraxılan taktiki sistemidir, açıq mənbələrdə onun uçuş məsafəsi 40–60 km, havada qalma müddəti təxminən 60 dəqiqə, döyüş hissəsinin çəkisi isə 4,5 kq göstərilir. Aparatların sayı, tədarük şərtləri və istifadə planları barədə rəsmi məlumat yoxdur, buna görə də mətndə verilmir.