#sərhədçi
Sərhədçi
Sərhədçi dövlət sərhədinin mühafizəsi, sərhəd rejiminin təmin edilməsi və sərhəd nəzarəti ilə bağlı vəzifələri yerinə yetirən hərbi qulluqçudur. Azərbaycanda sərhəd mühafizəsi Dövlət Sərhəd Xidmətinin fəaliyyət sahəsinə daxildir. Sərhədçilər quru sərhədlərində, sərhəd buraxılış məntəqələrində, Xəzər dənizində və Dövlət Sərhəd Xidmətinin digər müvafiq bölmələrində xidmət edə bilərlər.
Sərhədçi kimdir?
“Sərhədçi” sözü ümumi mənada dövlət sərhədinin mühafizəsində xidmət edən şəxsi ifadə edir. Azərbaycanda sərhədçilərin fəaliyyəti dövlət sərhədinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə bağlıdır.
Sərhəd xidməti adi mühafizə fəaliyyətindən daha geniş anlayışdır. Buraya dövlət sərhədinin mühafizəsi, müəyyən edilmiş sərhəd rejiminə nəzarət, sərhəd buraxılış məntəqələrində müvafiq yoxlamaların həyata keçirilməsi və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş digər vəzifələr daxildir.
Sərhədçi xidmət etdiyi bölmədən asılı olaraq fərqli funksiyalar yerinə yetirə bilər.
Azərbaycanda sərhədçilər
Azərbaycan Respublikasında dövlət sərhədinin mühafizəsi sahəsində əsas dövlət qurumu Dövlət Sərhəd Xidmətidir.
DSX Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 31 iyul 2002-ci il tarixli fərmanı ilə yaradılıb. Qurum dövlət sərhədinin mühafizəsi sahəsində qanunvericiliklə müəyyən edilmiş səlahiyyətləri həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.
DSX-nin vahid sisteminə sərhəd qoşunları ilə yanaşı Sahil Mühafizəsi, sərhəd nəzarəti, çevik qüvvələr, hərbi aviasiya və hərbi dəniz hissələri, eləcə də digər təyinatlı struktur və qurumlar daxildir.
Sərhədçinin əsas vəzifəsi
Sərhədçinin əsas fəaliyyət istiqaməti Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədinin mühafizəsində iştirak etməkdir.
Dövlət sərhədi ölkənin quru və su ərazisinin, yerin təkinin, dəniz və hava fəzasının hüdudlarını müəyyən edən hüquqi anlayışdır.
Sərhəd mühafizəsi zamanı sərhədçilər qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydaların təmin olunmasında iştirak edirlər. Konkret vəzifələr hərbi qulluqçunun xidmət etdiyi bölməyə, vəzifəsinə və sərhəd sahəsinin xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir.
Sərhəd zastavasında xidmət
Sərhəd zastavası sərhəd dəstəsinin müəyyən ərazidə dövlət sərhədinin bilavasitə mühafizəsini həyata keçirən bölməsidir.
Azərbaycan qanunvericiliyində sərhəd zastavası dövlət sərhədinin bilavasitə mühafizəsini həyata keçirən əsas bölmələrdən biri kimi göstərilir.
Sərhəd zastavaları müxtəlif coğrafi şəraitdə yerləşə bilər. Dağlıq, düzənlik və digər sərhədyanı ərazilərdə xidmət şəraiti bir-birindən fərqlənir.
Buna görə sərhədçi peşəsi fiziki hazırlıqla yanaşı intizam, məsuliyyət və müxtəlif təbii şəraitdə xidmətə uyğunlaşma tələb edir.
Sərhəd nəzarəti
Sərhədçilərin fəaliyyət istiqamətlərindən biri dövlət sərhədinin buraxılış məntəqələrində həyata keçirilən sərhəd nəzarətidir.
Belə məntəqələr avtomobil və dəmir yolu keçidlərində, hava limanlarında və dəniz limanlarında yerləşə bilər.
Sərhəd nəzarəti dövlət sərhədini keçən şəxslərin və nəqliyyat vasitələrinin müəyyən edilmiş qanunvericilik və rejim qaydalarına uyğun yoxlanılması ilə əlaqədardır.
Gömrük nəzarəti isə ayrıca dövlət funksiyasıdır. Buna görə sərhədçi ilə gömrük əməkdaşının vəzifələrini eyniləşdirmək düzgün deyil.
Sərhədboyu zona və sərhədboyu zolaq
Azərbaycan qanunvericiliyində “sərhədboyu zona” və “sərhədboyu zolaq” anlayışları müəyyən edilib.
Sərhədboyu zona dövlət sərhədində lazımi rejimin təmin olunması məqsədilə müəyyən edilən ərazidir. Sərhədboyu zolaq isə quru sərhədi və ya sərhədboyu çay, göl və digər sututarların sahilləri boyunca müəyyən edilən daha məhdud ərazidir.
Bu ərazilərdə insanların hərəkəti, müəyyən işlərin görülməsi və digər fəaliyyətlərlə bağlı xüsusi rejim qaydaları tətbiq oluna bilər.
Sərhədçi həmin rejimin təmin olunması ilə bağlı qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş vəzifələrin icrasında iştirak edir.
Dəniz sərhədçiləri
Azərbaycanın sərhəd mühafizəsi yalnız quru sahələri ilə məhdudlaşmır. Xəzər dənizinin Azərbaycan Respublikasına mənsub hissəsində də sərhəd mühafizəsi və sərhədboyu rejim təmin edilir.
DSX sistemində Sahil Mühafizəsi və hərbi dəniz hissələri fəaliyyət göstərir.
Dəniz sərhədinin mühafizəsində sərhəd gəmiləri və katerləri kimi xüsusi vasitələrdən istifadə olunur. Bu sahədə xidmət edən hərbi qulluqçular da ümumi mənada sərhədçilər hesab edilirlər.
Dənizdə sərhəd xidməti quru sərhəd zastavasındakı xidmətdən fərqli hazırlıq və peşə bacarıqları tələb edə bilər.
Sərhədçi və əsgər
“Sərhədçi” və “əsgər” sözləri eyni anlayış deyil.
Əsgər hərbi rütbə və hərbi qulluqçu kateqoriyası ilə bağlı termindir. Sərhədçi isə şəxsin xidmət etdiyi sahəni – dövlət sərhədinin mühafizəsini ifadə edən daha geniş anlayışdır.
Sərhəd qoşunlarında əsgər, çavuş, gizir və zabit heyətinə aid hərbi qulluqçular xidmət edə bilərlər. Buna görə sərhədçi mütləq yalnız əsgər rütbəsində olan şəxs demək deyil.
Zabit də, gizir də, digər müvafiq hərbi qulluqçular da sərhəd mühafizəsi sistemində xidmət etdikdə sərhədçi adlandırıla bilərlər.
Sərhədçi və gömrük əməkdaşı
Sərhəd buraxılış məntəqələrində müxtəlif dövlət qurumlarının əməkdaşları fəaliyyət göstərə bilər. Buna görə sərhədçi ilə gömrük əməkdaşını fərqləndirmək vacibdir.
Sərhədçi dövlət sərhədinin mühafizəsi və sərhəd nəzarəti ilə bağlı funksiyaları həyata keçirir.
Gömrük orqanlarının fəaliyyəti isə malların və nəqliyyat vasitələrinin gömrük nəzarəti, gömrük prosedurları və digər gömrük məsələləri ilə əlaqədardır.
Hər iki xidmət sərhəd-keçid prosesində iştirak edə bilər, lakin onların hüquqi statusu və vəzifələri fərqlidir.
Sərhədçi hazırlığı
Sərhəd xidməti xüsusi peşə və hərbi hazırlıq tələb edir. Sərhədçilərin hazırlığında hərbi intizam, fiziki hazırlıq, qanunvericiliyin öyrənilməsi və xidmət istiqamətinə uyğun peşə bacarıqları mühüm yer tutur.
Azərbaycanda Dövlət Sərhəd Xidmətinin Akademiyası sərhəd təhlükəsizliyi sahəsində zabit kadrlarının hazırlanmasını həyata keçirən xüsusi təyinatlı ali hərbi təhsil müəssisəsidir.
Bununla yanaşı, DSX sistemində hərbi qulluqçuların müxtəlif xidmət istiqamətləri üzrə hazırlığı və təlimi həyata keçirilir.
Sərhədçi peşəsinin xüsusiyyətləri
Sərhədçi xidməti yüksək məsuliyyət və intizam tələb edən hərbi fəaliyyətdir. Xidmət sutkanın müxtəlif vaxtlarında, fərqli hava və relyef şəraitində həyata keçirilə bilər.
Sərhədçilər dağlıq ərazilərdə, çay və göl sahillərində, düzənliklərdə, dənizdə və beynəlxalq buraxılış məntəqələrində xidmət edə bilirlər.
Bu səbəbdən sərhədçinin konkret gündəlik fəaliyyəti onun hansı struktur bölməsində və hansı coğrafi ərazidə xidmət etməsindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır.
Sərhədçinin dövlət təhlükəsizliyində rolu
Dövlət sərhədi ölkənin ərazi hüdudlarını müəyyən edir və onun mühafizəsi dövlət təhlükəsizliyinin əsas istiqamətlərindən biridir.
Sərhədçilər dövlət sərhədinin bilavasitə mühafizəsi, sərhəd rejiminin təmin olunması və qanunla müəyyən edilmiş sərhəd nəzarəti funksiyalarının həyata keçirilməsində iştirak edirlər.
Azərbaycanda bu fəaliyyət Dövlət Sərhəd Xidmətinin vahid sistemi çərçivəsində həyata keçirilir. Buna görə “sərhədçi” anlayışı yalnız sərhəd xəttində dayanan hərbi qulluqçunu deyil, dövlət sərhədinin mühafizəsi sisteminin müxtəlif istiqamətlərində xidmət edən müvafiq hərbi qulluqçuları əhatə edə bilər.
