Serpentin

Serpentin maqneziumla zəngin silikat mineralları qrupunun ümumi adıdır. Bu qrupa əsasən antigorit, lizardit və xrizotil daxildir. Serpentin mineralları adətən ultrabazik süxurların, xüsusilə peridotit və dunit kimi maqneziumla zəngin süxurların su ilə qarşılıqlı təsiri və metamorfik dəyişməsi nəticəsində yaranır. Yaşıl, sarımtıl-yaşıl, boz və tünd yaşıl rənglərdə rast gəlinən serpentin dekorativ daş, geoloji material və bəzi sənaye məhsullarının xammalı kimi istifadə olunur.

Serpentin nədir?

Serpentin tək bir mineral deyil, oxşar kimyəvi tərkibə və quruluşa malik mineral qrupudur. Onların ümumi tərkibi maqnezium, silisium, oksigen və hidroksil qrupları ilə xarakterizə olunur.

Serpentin mineralları çox vaxt laylı və ya lifli quruluşa malik olur. Mineralın xarici görünüşü ilan dərisini xatırladan naxışlı və yaşıl rəngli ola bildiyi üçün onun adı latın dilində “ilan” mənasını verən sözlə əlaqələndirilir.

Serpentin necə yaranır?

Serpentin əsasən serpentinləşmə adlanan geoloji proses nəticəsində formalaşır. Bu proses zamanı olivin və piroksen kimi maqneziumla zəngin minerallar su ilə reaksiyaya girərək serpentin minerallarına çevrilir.

Serpentinləşmə əsasən okean qabığının və mantiyanın yuxarı hissəsinin su ilə təmas etdiyi zonalarda, həmçinin tektonik qırılmalar və metamorfik sahələrdə baş verir.

Bu proses yalnız yeni minerallar yaratmır, həm də süxurun sıxlığına, həcminə və mexaniki xüsusiyyətlərinə təsir edir.

Əsas serpentin mineralları

Serpentin qrupunun əsas mineralları antigorit, lizardit və xrizotildir.

Antigorit adətən daha yüksək temperatur və təzyiq şəraitində yaranır və metamorfik süxurlarda geniş yayılır.

Lizardit daha aşağı temperatur şəraitində formalaşa bilər və serpentinləşmiş süxurların mühüm tərkib hissəsidir.

Xrizotil isə lifli quruluşa malik serpentin mineralıdır və tarixi olaraq asbestin ən geniş yayılmış növlərindən biri kimi istifadə olunub.

Serpentin və serpentinit arasındakı fərq

Serpentin mineral qrupudur, serpentinit isə əsasən serpentin minerallarından ibarət metamorfik süxurdur.

Başqa sözlə, serpentin mineralın adıdır, serpentinit isə həmin mineralların böyük miqdarda toplandığı süxur növüdür.

Serpentinit çox vaxt yaşıl, tünd yaşıl və qara rənglərdə olur və səthində damarlar və ləkəli tekstura müşahidə edilə bilər.

Rəngi və görünüşü

Serpentin ən çox yaşıl rənglə əlaqələndirilir, lakin onun rəngi açıq sarımtıl-yaşıldan tünd yaşıl və boz tonlara qədər dəyişə bilər.

Dəmir, xrom və digər elementlərin miqdarı rəngə təsir göstərir. Bəzi nümunələrdə damarvari, dalğalı və ya ləkəli naxışlar müşahidə olunur.

Bu görünüş serpentin və serpentinitin dekorativ daş kimi istifadə olunmasına səbəb olur.

Sərtliyi və fiziki xüsusiyyətləri

Serpentin mineralları Mohs şkalası üzrə adətən təxminən 2,5–5,5 sərtliyə malikdir. Sərtlik konkret mineral növündən asılı olaraq dəyişir.

Bir çox serpentin nümunəsi nisbətən yumşaqdır və emalı asandır. Bu xüsusiyyət dekorativ əşyaların hazırlanmasında üstünlük verir.

Serpentin minerallarının sıxlığı və mexaniki xüsusiyyətləri də tərkib və quruluşdan asılı olaraq fərqlənir.

Dekorativ daş kimi istifadəsi

Serpentin və serpentinit uzun müddətdir dekorativ daş kimi istifadə olunur. Ondan üzlük materialları, masa səthləri, heykəllər, suvenirlər və müxtəlif interyer elementləri hazırlana bilər.

Cilalandıqda bəzi serpentin növləri hamar və parlaq səth əldə edir. Yaşıl rəngi səbəbindən bəzən mərmərə vizual olaraq bənzədilir, lakin geoloji baxımdan mərmərdən tamamilə fərqli materialdır.

Serpentin və mərmər

Serpentin tərkibli dekorativ daşlar ticarətdə bəzən “yaşıl mərmər” kimi təqdim oluna bilər. Lakin bu ad geoloji baxımdan dəqiq deyil.

Mərmər əsasən kalsit və ya dolomitdən ibarət metamorfik süxurdur. Serpentinit isə əsasən serpentin minerallarından yaranır və maqnezium-silikat tərkibinə malikdir.

Bu fərq onların kimyəvi davranışına, sərtliyinə və istifadə xüsusiyyətlərinə təsir edir.

Xrizotil və asbest

Xrizotil serpentin qrupuna daxil olan lifli mineraldır və asbest növlərindən biridir. Tarixən istilik və yanğına davamlılıq xüsusiyyətlərinə görə tikinti və sənayedə geniş istifadə edilib.

Lakin asbest liflərinin nəfəs yollarına daxil olması ciddi sağlamlıq riskləri ilə əlaqələndirilir. Bu səbəbdən xrizotil və digər asbest materialları ilə işləmə bir çox ölkədə ciddi qaydalarla tənzimlənir.

Dekorativ serpentin daşının özü avtomatik olaraq təhlükəli asbest materialı hesab edilmir, lakin lifli xrizotil tərkibi olan materiallarda xüsusi ehtiyat tədbirləri tələb olunur.

Geologiyada əhəmiyyəti

Serpentin mineralları Yer mantiyasının və okean qabığının geoloji proseslərini öyrənmək üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Serpentinləşmə zamanı su süxurun daxilinə daxil olur və olivin kimi minerallarla reaksiyaya girir. Bu proses dərin geoloji zonalarda su və digər kimyəvi maddələrin dövranına təsir edir.

Serpentinləşmə həmçinin hidrogen qazının yaranması ilə əlaqəli ola bilər və bu səbəbdən geokimya və astrobiologiyada da maraq doğurur.

Serpentin yataqları

Serpentin və serpentinit dünyanın bir çox tektonik və dağlıq regionlarında rast gəlinir. Bu süxurlar xüsusilə qədim okean qabığının və mantiyanın hissələrinin quruya qalxdığı ofiolit komplekslərində geniş yayılır.

İtaliya, Yunanıstan, Türkiyə, ABŞ, Kanada, Rusiya və digər ölkələrdə serpentin tərkibli geoloji sahələr mövcuddur.

Serpentinit və torpaq

Serpentinit süxurlarının aşınması nəticəsində xüsusi kimyəvi tərkibə malik torpaqlar yaranır. Bu torpaqlarda maqnezium və bəzi ağır metalların miqdarı yüksək, kalsium və bəzi qida elementlərinin miqdarı isə aşağı ola bilər.

Belə şəraitə uyğunlaşmış xüsusi bitki növləri formalaşa bilər. Buna görə serpentin torpaqları botanika və ekologiya baxımından da maraqlıdır.

Sənaye və elmi əhəmiyyəti

Serpentin mineralları dekorativ daş, sənaye xammalı və geoloji tədqiqat materialı kimi əhəmiyyət daşıyır.

Bəzi serpentinli süxurlar maqnezium mənbəyi kimi də araşdırılır. Eyni zamanda onların karbon qazını mineral formada bağlama potensialı ilə bağlı elmi tədqiqatlar aparılır.

Bu xüsusiyyət serpentinli süxurların karbonun geoloji saxlanması mövzusunda da öyrənilməsinə səbəb olur.