Şərqşünaslıq İnstitutu

Akademik Ziya Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Şərq ölkələrinin tarixi, dili, ədəbiyyatı, dini, fəlsəfəsi, ictimai-siyasi prosesləri və mədəniyyətini araşdıran əsas elmi-tədqiqat müəssisələrindən biridir. İnstitut Azərbaycan şərqşünaslıq məktəbinin formalaşması və inkişafında mühüm rol oynayıb, Yaxın və Orta Şərq, ərəb ölkələri, İran, Türkiyə və digər regionlar üzrə çoxsaylı elmi araşdırmalar həyata keçirib.

Yaranması və elmi istiqaməti

Azərbaycanda şərqşünaslıq elminin institusional inkişafı XX əsrin ortalarından etibarən daha sistemli xarakter almağa başlayıb. Şərq xalqlarının tarixi, dili və mədəniyyətinin öyrənilməsi üçün ixtisaslaşmış elmi strukturun yaradılması sonradan müstəqil Şərqşünaslıq İnstitutunun formalaşmasına gətirib çıxarıb.

İnstitutun elmi fəaliyyəti klassik Şərq mənbələrinin öyrənilməsi ilə yanaşı müasir siyasi, sosial və mədəni proseslərin tədqiqini də əhatə edir. Burada həm fundamental, həm də tətbiqi xarakterli araşdırmalar aparılır.

Azərbaycanın Şərq ölkələri ilə tarixi və müasir əlaqələri də institutun mühüm tədqiqat mövzularından biridir.

Ziya Bünyadovun adı

İnstitut görkəmli azərbaycanlı şərqşünas, tarixçi və akademik Ziya Bünyadovun adını daşıyır. Ziya Bünyadov orta əsrlər Azərbaycan və Yaxın Şərq tarixi, ərəb xilafəti, mənbəşünaslıq və müxtəlif tarixi proseslər üzrə fundamental tədqiqatların müəllifi olub.

Onun elmi fəaliyyətində ərəb, fars və digər Şərq mənbələrinin araşdırılması mühüm yer tuturdu. Ziya Bünyadovun Azərbaycan tarixşünaslığı və şərqşünaslığına verdiyi töhfələr institutun elmi ənənəsinin formalaşmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu səbəbdən institutun onun adı ilə fəaliyyət göstərməsi Azərbaycan şərqşünaslıq elminin tarixi davamlılığını ifadə edir.

Ərəb ölkələri üzrə araşdırmalar

Şərqşünaslıq İnstitutunun əsas tədqiqat istiqamətlərindən biri ərəb dünyasıdır. Ərəb ölkələrinin tarixi, siyasi sistemi, iqtisadi inkişafı, ədəbiyyatı və mədəniyyəti müxtəlif elmi layihələrdə araşdırılır.

Ərəb dili və ərəb mənbələrinin öyrənilməsi də institutun fəaliyyətində mühüm yer tutur. Orta əsrlərə aid ərəb müəlliflərinin əsərləri Azərbaycan və region tarixinin araşdırılması üçün qiymətli mənbə hesab edilir.

Tədqiqatçılar həm klassik dövrü, həm də müasir ərəb ölkələrində baş verən ictimai və siyasi prosesləri öyrənirlər.

İran və farsdilli mənbələr

İran tarixi, fars dili və ədəbiyyatı institutun ənənəvi elmi istiqamətlərindən biridir. Farsdilli mənbələr Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərinin araşdırılmasında mühüm rol oynayır.

İnstitut əməkdaşları klassik fars ədəbiyyatı, tarixi salnamələr, əlyazmalar və Azərbaycan-İran münasibətləri üzrə tədqiqatlar aparırlar.

Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani və digər klassiklərin yaradıcılığının Şərq ədəbi mühiti kontekstində öyrənilməsi də bu istiqamətlə bağlıdır.

Türkiyə və türk dünyası

Türkiyənin tarixi, siyasəti, ədəbiyyatı və Azərbaycanla münasibətləri institutun tədqiqat sahələrindən biridir.

Osmanlı dövrü, müasir Türkiyə Respublikası, türk xalqları arasında mədəni əlaqələr və regional proseslər müxtəlif elmi işlərin mövzusuna çevrilir.

Azərbaycan və Türkiyə arasında tarixi, dil və mədəni yaxınlığın elmi səviyyədə araşdırılması şərqşünaslığın mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir.

Din və ictimai fikir

İnstitutda din və ictimai fikir problemlərinin öyrənilməsinə də geniş yer verilir. İslam tarixi, dini-fəlsəfi cərəyanlar, klassik dini düşüncə və müasir dini proseslər müxtəlif aspektlərdən araşdırılır.

Tədqiqatlarda dini mənbələrin tarixi konteksti, din və cəmiyyət münasibətləri, tolerantlıq, dini irs və mədəniyyətlərarası əlaqələr kimi mövzular yer ala bilər.

Azərbaycanın İslam dünyası ilə tarixi münasibətlərinin araşdırılması bu istiqamətin mühüm hissəsidir.

Əlyazmalar və mənbəşünaslıq

Şərqşünaslıq elminin əsas xüsusiyyətlərindən biri orijinal mənbələrlə işləməkdir. Ərəb, fars, türk və digər dillərdə yazılmış qədim mətnlərin oxunması və təhlili xüsusi hazırlıq tələb edir.

İnstitutun alimləri tarixi salnamələr, diplomatik sənədlər, dini və fəlsəfi əsərlər, ədəbi mətnlər və digər yazılı mənbələr üzərində işləyirlər.

Bu mənbələrin tərcüməsi və elmi dövriyyəyə daxil edilməsi Azərbaycan tarixinin və mədəniyyətinin müxtəlif mərhələlərinin daha dərindən öyrənilməsinə imkan verir.

Elmi nəşrlər və konfranslar

Şərqşünaslıq İnstitutunda monoqrafiyalar, elmi məqalələr, tərcümələr və müxtəlif toplular hazırlanır. İnstitut əməkdaşları Azərbaycan və xarici ölkələrdə keçirilən elmi konfranslarda iştirak edirlər.

Beynəlxalq elmi əməkdaşlıq şərqşünaslıq sahəsində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif ölkələrin universitetləri, akademik qurumları və tədqiqat mərkəzləri ilə əlaqələr alimlərin ortaq mövzular üzərində işləməsinə imkan verir.

Elmi konfranslar vasitəsilə Yaxın Şərq, Qafqaz, İslam dünyası və regional münasibətlər üzrə yeni araşdırmalar müzakirə olunur.

Azərbaycan elmi üçün əhəmiyyəti

Şərqşünaslıq İnstitutu Azərbaycanın tarixini yalnız ölkə daxilində baş verən proseslər əsasında deyil, daha geniş regional kontekstdə öyrənməyə imkan verir.

Azərbaycan tarixən Yaxın Şərq, Qafqaz, İran, Anadolu və Mərkəzi Asiyanın siyasi və mədəni prosesləri ilə sıx əlaqədə olub. Buna görə həmin regionların dillərini və mənbələrini bilmək Azərbaycan tarixinin öyrənilməsi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

İnstitut bu baxımdan tarixçi, filoloq, mənbəşünas, dinşünas və regionşünasların elmi fəaliyyət göstərdiyi mühüm akademik mərkəzdir.