Sərt disk

Sərt disk kompüter və digər elektron sistemlərdə məlumatların uzunmüddətli saxlanması üçün istifadə olunan maqnit yaddaş qurğusudur. İngilis dilində HDD, yəni Hard Disk Drive adlandırılan sərt disk fırlanan maqnit lövhələr, oxuma-yazma başlıqları, mühərrik və idarəetmə elektronikasından ibarətdir. O, əməliyyat sistemi, proqramlar, sənədlər, fotoşəkillər, videolar və digər rəqəmsal məlumatların saxlanması üçün uzun illər əsas yaddaş vasitələrindən biri olub.

Sərt disk nədir?
Sərt disk məlumatları elektrik enerjisi kəsildikdən sonra da saxlayan daimi yaddaş qurğusudur. Məlumatlar disk daxilindəki maqnit səthlərə yazılır və xüsusi başlıqlar vasitəsilə oxunur.
Sərt disklər masaüstü kompüterlərdə, noutbuklarda, serverlərdə, məlumat mərkəzlərində və müxtəlif arxiv sistemlərində istifadə olunur.

HDD nədir?
HDD “Hard Disk Drive” ifadəsinin qısaltmasıdır. Azərbaycan dilində bu termin adətən sərt disk kimi işlədilir.
HDD mexaniki hissələrə malik yaddaş qurğusudur və bu xüsusiyyət onu tam elektron quruluşa malik SSD-dən fərqləndirir.

Sərt diskin quruluşu
Sərt diskin daxilində bir və ya bir neçə dairəvi maqnit lövhə yerləşir. Bu lövhələr yüksək sürətlə fırlanır.
Oxuma-yazma başlıqları lövhələrin səthinə çox yaxın məsafədə hərəkət edərək məlumatı yazır və oxuyur.

Maqnit lövhələr
Sərt diskin əsas yaddaş elementi maqnit örtüklü lövhələrdir. Bu lövhələr çox vaxt metal və ya şüşə əsas üzərində hazırlanır.
Məlumat maqnit sahələrinin istiqamətinin dəyişdirilməsi vasitəsilə kodlaşdırılır.

Oxuma-yazma başlığı
Oxuma-yazma başlığı disk səthindəki maqnit məlumatlarını aşkar edən və dəyişdirən çox kiçik komponentdir.
Başlıq disk səthinə toxunmadan onun üzərində çox yaxın məsafədə hərəkət edir.

Fırlanma sürəti
Sərt diskin maqnit lövhələri müəyyən dövr sayı ilə fırlanır. Geniş yayılmış göstəricilər arasında 5400 və 7200 dövr/dəqiqə kimi sürətlər var.
Bəzi server və peşəkar sistemlərdə daha yüksək fırlanma sürətinə malik disklərdən də istifadə olunub.

Məlumat necə yazılır?
Məlumat yazılarkən oxuma-yazma başlığı maqnit səthdə çox kiçik sahələrin maqnit vəziyyətini dəyişir.
Bu dəyişikliklər ikili məlumatın, yəni sıfır və birlərin fiziki formada saxlanmasına imkan verir.

Məlumat necə oxunur?
Disk fırlandıqda başlıq uyğun məlumat sahəsinin üzərinə gətirilir və maqnit dəyişikliklərini elektrik siqnallarına çevirir.
Sonra bu siqnallar disk kontrolleri vasitəsilə kompüter sisteminə ötürülür.

Sektor və trek
Maqnit lövhənin səthi məlumatın təşkil edilməsi üçün trek və sektorlara bölünür.
Treklər dairəvi zolaqlar, sektorlar isə həmin zolaqların daha kiçik hissələridir. Məlumat bu sahələrdə strukturlaşdırılmış şəkildə saxlanılır.

Sərt diskin tutumu
Sərt diskin yaddaş tutumu baytla ölçülür. Müasir HDD-lərdə tutum adətən terabaytlarla ifadə olunur.
Server və arxiv sistemlərində çox böyük həcmli disklərdən istifadə edilir.

Keş yaddaşı
Bir çox sərt diskdə kiçik həcmli sürətli keş yaddaşı olur.
Bu yaddaş tez-tez istifadə olunan və ya yazılmaq üçün gözləyən məlumatların müvəqqəti saxlanmasına kömək edir.

SATA interfeysi
Masaüstü və noutbuk kompüterlərində sərt disklər uzun müddət SATA interfeysi vasitəsilə ana plataya qoşulub.
SATA həm məlumat ötürülməsi, həm də geniş uyğunluq baxımından geniş yayılmış standartdır.

SAS interfeysi
Server və korporativ sistemlərdə SAS interfeysli sərt disklərə də rast gəlinir.
SAS sistemləri yüksək etibarlılıq və peşəkar məlumat mərkəzi tətbiqləri üçün hazırlanıb.

Xarici sərt disk
Xarici sərt disk ayrıca korpusda yerləşən və kompüterə USB və ya digər interfeys vasitəsilə qoşulan yaddaş qurğusudur.
O, ehtiyat nüsxə, böyük faylların daşınması və əlavə yaddaş sahəsi üçün geniş istifadə olunur.

Daxili sərt disk
Daxili sərt disk kompüter korpusunun daxilində quraşdırılır və birbaşa sistemə qoşulur.
Masaüstü kompüterlərdə 3,5 düym, noutbuklarda isə tarixən 2,5 düym formatlar geniş istifadə olunub.

Sərt disk və SSD
HDD və SSD eyni məqsədə xidmət etsə də, işləmə prinsipləri fərqlidir. HDD maqnit lövhələr və mexaniki başlıqlardan, SSD isə flaş yaddaş çiplərindən istifadə edir.
SSD adətən daha sürətli və zərbəyə daha davamlıdır. HDD isə böyük tutumu daha aşağı qiymətlə təqdim etməsi ilə hələ də geniş istifadə olunur.

Sürət fərqi
SSD-də mexaniki hərəkət olmadığı üçün məlumatlara çıxış daha sürətli olur.
HDD-də isə başlığın uyğun sahəyə hərəkət etməsi və diskin fırlanması üçün müəyyən vaxt tələb olunur.

Səs və vibrasiya
Sərt diskdə mühərrik və mexaniki hissələr olduğu üçün işləyərkən müəyyən səs və vibrasiya yarada bilər.
Normal olmayan klik və ya təkrarlanan mexaniki səslər bəzi hallarda nasazlığın əlaməti ola bilər.

Zərbəyə həssaslıq
İşləyən HDD mexaniki zərbəyə qarşı SSD ilə müqayisədə daha həssasdır.
Güclü zərbə oxuma-yazma başlığının disk səthinə toxunmasına və məlumat itkisinə səbəb ola bilər.

Ehtiyat nüsxə
Sərt disk məlumatların ehtiyat nüsxəsinin saxlanması üçün geniş istifadə olunur.
Lakin vacib məlumatların yalnız bir sərt diskdə saxlanması təhlükəsiz hesab edilmir. Ehtiyat nüsxələrin bir neçə ayrı daşıyıcıda və ya sistemdə saxlanması daha etibarlı yanaşmadır.

NAS sistemləri
Şəbəkəyə qoşulan yaddaş sistemlərində, yəni NAS qurğularında bir neçə sərt disk birlikdə işləyə bilər.
Bu sistemlər ev və müəssisələrdə faylların mərkəzləşdirilmiş saxlanması və paylaşılması üçün istifadə olunur.

RAID sistemləri
Bir neçə sərt disk RAID quruluşunda birləşdirilərək performansın və ya məlumat davamlılığının artırılması məqsədilə istifadə edilə bilər.
RAID-in müxtəlif səviyyələri məlumatın disklər arasında necə bölüşdürülməsini və ehtiyatlandırılmasını müəyyən edir.

Məlumat mərkəzlərində HDD
Böyük məlumat mərkəzlərində sərt disklər hələ də böyük həcmli məlumatların saxlanmasında mühüm rol oynayır.
Xüsusilə tez-tez istifadə olunmayan böyük məlumat arxivləri üçün HDD yüksək tutum və xərc baxımından əlverişli seçim olaraq qalır.

Sərt diskin tarixi
İlk kommersiya sərt disk sistemləri XX əsrin ortalarında meydana çıxdı və çox böyük ölçüyə malik idi.
Texnologiyanın inkişafı ilə eyni fiziki ölçüdə saxlanılan məlumatın həcmi milyonlarla dəfə artdı və sərt disklər fərdi kompüterlərin standart komponentinə çevrildi.

Müasir məlumat saxlanmasında rolu
SSD-lərin geniş yayılmasına baxmayaraq HDD texnologiyası böyük həcmli məlumatların saxlanmasında istifadəsini davam etdirir.
Serverlər, videomüşahidə sistemləri, NAS qurğuları və arxivlər sərt disklərin əsas istifadə sahələri arasında qalır.