Şiə

Şiə İslamın əsas məzhəb istiqamətlərindən biridir. “Şiə” sözü ərəb dilində “tərəfdar”, “dəstə” mənasını verir və tarixi olaraq “Əlinin tərəfdarları” ifadəsi ilə əlaqələndirilir. Şiəlik Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra müsəlman icmasına kimin rəhbərlik etməli olduğu məsələsi ətrafında formalaşmış dini-siyasi ayrılıqdan inkişaf edib.

Şiəliyin yaranması
632-ci ildə Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra müsəlman icmasının rəhbərliyi məsələsi mübahisə doğurdu. Sonradan şiə ənənəsi Əli ibn Əbu Talibin və onun nəslinin müsəlmanlara rəhbərlik etmək üçün xüsusi haqq və dini legitimliyə malik olduğu düşüncəsi ətrafında formalaşdı.

Bu yanaşma zaman keçdikcə imamət nəzəriyyəsinin əsasını yaratdı.

İmamət anlayışı
Şiəlikdə imamət mərkəzi dini anlayışlardan biridir. İmam yalnız siyasi rəhbər deyil, həm də dini bilik və mənəvi rəhbərlik baxımından xüsusi mövqeyə malik şəxs kimi qəbul edilir.

İmamların statusu və sayı müxtəlif şiə qollarında fərqli şəkildə izah olunur.

On iki imam şiəliyi
Şiəliyin ən geniş yayılmış istiqaməti on iki imam şiəliyi və ya imamiyyədir. Bu ənənəyə görə Əli ibn Əbu Talibdən başlayaraq on iki imam qəbul edilir.

On ikinci imam Məhəmməd əl-Mehdi hesab olunur. Şiə inancına görə o, qeybə çəkilib və gələcəkdə zühur edəcək.

Cəfəri məzhəbi
On iki imam şiəliyinin fiqh sistemi əsasən Cəfəri məzhəbi kimi tanınır. Bu ad altıncı imam Cəfər əs-Sadiqlə bağlıdır.

Cəfəri fiqhində ibadət, ailə, ticarət və digər hüquqi məsələlərə dair qaydalar Quran, sünnə, imamların rəvayətləri və hüquqi metodologiya əsasında şərh edilir.

Şiə və sünni fərqi
Şiə və sünni müsəlmanlar İslamın əsas prinsiplərində bir çox ortaq inanca malikdirlər: Allaha, Qurana, Məhəmməd peyğəmbərə, namaza, oruca və axirətə inanırlar.

Əsas fərqlər daha çox dini rəhbərlik, imamət, bəzi fiqh qaydaları, hədis mənbələri və tarixi hadisələrin şərhi ilə bağlıdır.

Əli ibn Əbu Talib
Əli ibn Əbu Talib Məhəmməd peyğəmbərin əmisi oğlu və kürəkəni olub. Şiə ənənəsində o, birinci imam hesab edilir.

Sünni ənənədə isə Əli dördüncü raşidi xəlifə kimi qəbul olunur. Buna görə onun şəxsiyyəti həm şiə, həm də sünni tarixində çox mühüm yer tutur.

Hüseyn ibn Əli və Kərbəla
Şiə tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri 680-ci ildə Kərbəlada Hüseyn ibn Əlinin və tərəfdarlarının öldürülməsidir.

Bu hadisə şiə dini yaddaşında zülmə qarşı müqavimət, ədalət və şəhadət simvoluna çevrilib.

Aşura
Aşura Məhərrəm ayının onuncu günüdür. Şiələr üçün bu gün Hüseyn ibn Əlinin Kərbəlada şəhid edilməsinin anım günüdür.

Aşura mərasimlərində Kərbəla hadisələri xatırlanır, dini məclislər keçirilir və müxtəlif bölgələrdə fərqli anım ənənələri icra olunur.

Məhərrəm ayı
Məhərrəm hicri təqvimin ilk ayıdır. Şiə icmalarında bu ayın ilk günləri Kərbəla hadisələrinin xatırlanması ilə xüsusi dini əhəmiyyət daşıyır.

Məhərrəm mərasimlərinin forması ölkədən və yerli ənənələrdən asılı olaraq dəyişir.

Şiəlikdə namaz
Şiələr də gündə beş vacib namaz qılırlar. Lakin Cəfəri fiqhində zöhrlə əsr, məğriblə işa namazlarının ardıcıl qılınmasına geniş şəkildə icazə verilir.

Səcdə zamanı alnın təbii torpaq, daş və ya bu materiallardan hazırlanmış möhür üzərinə qoyulması da geniş yayılmış praktikadır.

Dini rəhbərlik və müctəhid
On iki imam şiəliyində dini hüquqi məsələlərdə yüksək elmi səviyyəyə çatmış alimlər müctəhid adlandırılır.

Bir çox şiə müsəlman dini-praktik məsələlərdə təqlid etdiyi yüksək səviyyəli alimə müraciət edir. Belə alimlərdən bəziləri “ayətullah” və ya “ayətullah əl-üzma” titulları ilə tanınır.

Şiəliyin əsas qolları
Şiəlik daxilində bir neçə böyük tarixi istiqamət mövcuddur. Ən geniş yayılmışı on iki imam şiəliyidir.

Bundan başqa İsmaililik və Zeydilik də şiə ənənəsinin əsas qolları sırasında yer alır. Onlar imamət məsələsində fərqli tarixi xətti qəbul edirlər.

Şiələr harada yaşayır?
Şiə müsəlmanlar dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayırlar. İran, İraq, Azərbaycan və Bəhreyn şiə əhalisinin geniş yayıldığı ölkələr sırasındadır.

Livan, Pakistan, Əfqanıstan, Hindistan, Səudiyyə Ərəbistanı və digər ölkələrdə də böyük şiə icmaları mövcuddur.

Azərbaycanda şiəlik
Azərbaycanda İslamın həm şiə, həm də sünni ənənələri mövcuddur. Tarixi baxımdan şiəlik ölkənin dini mədəniyyətində mühüm yer tutur.

Azərbaycandakı məscid və dini icmaların bir hissəsi Cəfəri ənənəsinə mənsubdur. Ölkənin dini həyatında şiə və sünni müsəlmanların yanaşı fəaliyyəti geniş yayılıb.

Şiə mədəniyyəti
Şiə dini ənənəsi əsrlər boyu ədəbiyyata, mərsiyə janrına, memarlığa, dini mərasimlərə və təsviri sənətə təsir göstərib.

Xüsusilə Kərbəla mövzusu Yaxın Şərq, Qafqaz və Cənubi Asiyanın dini-mədəni irsində geniş yer tutur.

Şiəliyin ümumi xüsusiyyəti
Şiəliyin əsas xüsusiyyəti imamət anlayışına verdiyi xüsusi əhəmiyyətdir. Əli və onun nəslindən olan imamlar şiə dini tarixinin və teologiyasının mərkəzində dayanır.

Bununla yanaşı, şiəlik İslamın ümumi monoteist əsaslarını, Qurani-Kərimi və Məhəmməd peyğəmbərin peyğəmbərliyini qəbul edən böyük dini ənənədir.