şiə

Şiə (və ya Şiəlik — əl-Şiə), İslam dünyasında ardıcıllarının sayına görə sünnilikdən sonra ikinci ən böyük məzhəb və ilahiyyat məktəbidir. Tarixi, sosioloji və teoloji baxımdan İslam tarixinin ən fundamental qollarından birini təşkil edir. Azərbaycan daxil olmaqla, Yaxın Şərq regionunun mədəniyyəti, lifestyle ənənələri, fəlsəfəsi və memarlığı üzərində dərin və silinməz izlər qoymuşdur.Şiəlik məfhumunun mərkəzində İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədin (s) vəfatından sonra müsəlman cəmiyyətinin mənəvi və siyasi rəhbərliyinin (İmamət) ilahi təyinata əsaslandığı fikri dayanır. Şiə İlahiyyatının Əsas Sütunları və PrinsipləriŞiə əqidəsinin formalaşmasında teoloji prinsiplər (theological compliance) beş əsas sütun üzərində qurulur. Bu prinsiplər İslamın ümumi əsasları ilə yanaşı, məzhəbin spesifik fəlsəfi baxışını da müəyyən edir:Tövhid: Allahın təkliyinə və misilsizliyinə olan mütləq inanc.Nübuvvət: Peyğəmbərlik institutuna inam. Həzrət Məhəmmədin (s) sonuncu peyğəmbər (Xatəmül-Ənbiyə) olmasının qəbulu.Məad: Qiyamət gününə, öldükdən sonra dirilməyə və axirət ədalətinə inam.Ədalət: Allahın mütləq ədalət sahibi olduğunun və bəndələrinə zülm etməyəcəyinin qəbulu (bu prinsip xüsusilə Ədliyyə/Əqliyyə məktəbinin əsasını təşkil edir).İmamət: Peyğəmbərdən sonra ümmətin rəhbərliyinin onun soyundan olan məsum imamlara aid olması inancı. Şiəliyin ən böyük qolu olan Cəfərilikdə (On iki imamçılıq) ilk imam Həzrət Əli (ə), sonuncu imam isə qeybə çəkilmiş və gəlişi gözlənilən Həzrət Mehdidir (ə.f). Şiə Mədəniyyətində Tarixi-Mədəni Təqvim və Ritual ZənciriŞiə icmalarının lifestyle strukturunda və mənəvi həyatında il ərzində icra olunan tarixi-dini ritualların xüsusi ardıcıllığı və sosioloji funksiyası vardır:1.Qədir-Xum Bayramı:Zilhiccə Ayı.Şiə inancına görə, Peyğəmbərin vida həccindən qayıdarkən Həzrət Əlini (ə) özündən sonra müsəlmanların rəhbəri və vəlisi elan etdiyi günün mənəvi coşğu ilə qeyd edilməsi.2.Aşura və Kərbəla Anımı:Məhərrəm Ayı.Peyğəmbərin nəvəsi İmam Hüseynin (ə) və ailəsinin Kərbəla çölündə ədalətsizliyə və zülmə qarşı duraraq şəhid olmasının matəm ritualı şəklində anılması. Bu hadisə şiə fəlsəfəsində fədakarlıq və məzlumun yanında durmaq simvoludur.3.Ərbəin (Qırx) Ziyarəti:Səfər Ayı.Aşura günündən 40 gün sonra İmam Hüseynin (ə) Kərbəladakı məzarının dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn milyonlarla insan tərəfindən piyada ziyarət edilməsi ilə bitən irimiqyaslı logistik və mənəvi yürüş. Şiə Memarlığı və Müqəddəs Məkanların ErqonomikasıŞiə dünyasının mühüm dini mərkəzləri (Nəcəf, Kərbəla, Məşhəd, Qum və Azərbaycandakı Bibiheybət, Nardaran, İmamzadə ziyarətgahları) vizual, estetik və memarlıq baxımından AutoCAD və dizayn proqramlarında araşdırılan mürəkkəb mühəndislik və interyer erqonomikasına malikdir:Simmetriya və Güzəli İnteryer: Şiə memarlığının daxili dizaynında "güzəli sənəti" (ayenə-kari) geniş tətbiq olunur. Bu, məkana daxil olan işığı milyonlarla kiçik parçaya bölərək ilahi nurun hər yerə yayılması effektini yaradır və 3ds Max vizuallaşdırmalarında unikal işıq ssenariləri formalaşdırır.Zarih və Erqonomik Keçid Dizaynı: İmamların və müqəddəs şəxslərin məzarlarının üzərində yerləşən, gümüş və qızıldan zərif şəbəkəli əl işi olan Zarih, ziyarətçilərin kütləvi axını (crowd management) nəzərə alınaraq humanist erqonomika standartları ilə layihələndirilir. İnsanların sıxlıq yaratmadan daxil olub-çıxması üçün daxili sirkulyasiya yolları dəqiq hesablanır.Xəttatlıq və Rəng Palitrası: Fasad və günbəzlərdə əsasən firuzəyi, göy və qızılı rəngli kaşılardan (keramik plitələr) istifadə olunur. Üzərlərində isə Qurani-Kərim ayələri və Əhli-Beytin (ə) kəlamları mürəkkəb nəsx, süls və kufi xəttatlıq üslubları ilə divarlara və tağlara işlənir.