Şikəst it

Şikəst it anadangəlmə xüsusiyyət, xəstəlik, travma və ya sonradan yaranmış fiziki məhdudiyyət səbəbindən hərəkətində və gündəlik fəaliyyətində çətinlik yaşayan iti ifadə edən ümumi anlayışdır. Belə itdə bir və ya bir neçə ətrafın olmaması, axsama, ətrafların deformasiyası, iflic, onurğa və oynaq problemləri və ya hərəkət qabiliyyətinin başqa formada məhdudlaşması müşahidə oluna bilər. “Şikəst it” gündəlik ifadədir; baytarlıqda isə heyvanın konkret problemi – məsələn, hərəkət məhdudiyyəti, axsama, parez və ya iflic – ayrıca qiymətləndirilir.

Şikəst it nə deməkdir?

Bu ifadə konkret xəstəliyin adı deyil. Eyni görünən hərəkət məhdudiyyətinin arxasında tamamilə fərqli səbəblər dayana bilər.

Bəzi itlər fiziki fərqlə doğulur. Məsələn, nadir anadangəlmə inkişaf pozuntularında ətrafın və ya onun müəyyən sümüklərinin tam və ya qismən formalaşmaması mümkündür.

Digər itlərdə isə məhdudiyyət avtomobil qəzası, yıxılma, sınıq, onurğa travması, oynaq xəstəliyi, sinir sisteminin zədələnməsi və ya yaşla əlaqəli xəstəlik nəticəsində sonradan meydana çıxa bilər.

Buna görə itin görünüşünə əsasən onun vəziyyətinin səbəbini müəyyənləşdirmək mümkün deyil.

Hərəkət məhdudiyyətinin səbəbləri

İtlərdə hərəkət qabiliyyətinin azalmasının səbəbləri ortopedik və ya nevroloji mənşəli ola bilər.

Sümük sınıqları, oynaq problemləri, əzələ və vətər zədələri, inkişaf qüsurları və osteoartrit hərəkətə təsir edən problemlər sırasındadır. Ortopedik problemlərdə axsama, ağrı, şişkinlik, hərəkət amplitudasının azalması və müəyyən ətrafa yük verməkdən çəkinmə müşahidə edilə bilər.

Sinir sistemi və onurğa beyni ilə əlaqəli xəstəliklər isə koordinasiya pozuntusu, zəiflik, ətrafların sürüklənməsi, parez və hətta ifliclə nəticələnə bilər.

Anadangəlmə fiziki məhdudiyyət

Bəzi balalar skelet və ətrafların inkişafına təsir edən anadangəlmə anomaliyalarla doğula bilər.

Məsələn, ameliya bir və ya bir neçə ətrafın anadangəlmə olmamasını, hemimeliya isə ətrafdakı bir və ya bir neçə sümüyün tam və ya qismən inkişaf etməməsini ifadə edir.

Anadangəlmə problemlərin itin həyatına təsiri onların ağırlıq dərəcəsindən asılıdır. Bəzi heyvanlar uyğunlaşaraq müstəqil hərəkət edə bildiyi halda, digərlərinin uzunmüddətli dəstəyə ehtiyacı ola bilər.

Travma nəticəsində yaranan məhdudiyyət

Avtomobil qəzası, hündürlükdən yıxılma və digər ağır travmalar itin sümüklərinə, oynaqlarına, sinirlərinə və onurğa beyninə zərər verə bilər.

Travmanın nəticəsi sadə axsamadan hərəkət qabiliyyətinin ciddi şəkildə itirilməsinə qədər dəyişə bilər.

Bəzi ağır ətraf zədələrində baytarlıq göstərişi ilə amputasiya tələb oluna bilər. Ətrafını itirmiş itin sonrakı hərəkət imkanları digər ətrafların vəziyyətindən, bədən çəkisindən, yaşından və ümumi sağlamlığından asılı olur.

Axsama və iflic eyni deyil

Axsama itin yerişinin dəyişməsidir. Heyvan ağrı və ya dayaq-hərəkət sistemindəki funksional problem səbəbindən bir ətrafa daha az yük verə, addımını qısalda və hərəkətdən çəkinə bilər.

İflic isə ətrafın hərəkət funksiyasının ciddi və ya tam itirilməsi ilə əlaqəli nevroloji vəziyyətdir. Parez zamanı isə hərəkət tam itmir, lakin zəifləyir.

Koordinasiya pozuntusu və ətrafların idarə edilməsində problemlər müşahidə edilirsə, səbəbin sinir sistemi ilə əlaqəli olub-olmadığının müəyyənləşdirilməsi vacibdir.

Baytarlıq müayinəsi

Hərəkət problemi olan itin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün baytar əvvəlcə problemin nə vaxt başladığını, travma olub-olmadığını və əlamətlərin dəyişib-dəyişmədiyini araşdırır.

Müayinə zamanı itin dayanması və yerişi, ətraflara yük verməsi, oynaqların hərəkəti, ağrı, şişkinlik, əzələ vəziyyəti və digər əlamətlər qiymətləndirilə bilər.

Problemin ehtimal edilən səbəbindən asılı olaraq rentgen, kompüter tomoqrafiyası və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası kimi görüntüləmə üsullarına ehtiyac yarana bilər. Nevroloji problem şübhəsi olduqda əlavə müayinələr aparılır.

Hərəkətinə dəstək vasitələri

Fiziki məhdudiyyəti olan hər it üçün eyni köməkçi vasitə uyğun deyil. Dəstək üsulu problemin səbəbinə, hansı ətrafların təsirləndiyinə və itin müstəqil hərəkət imkanlarına əsasən seçilir.

Müəyyən hallarda reabilitasiya proqramı, xüsusi dəstək qoşquları, ortopedik vasitələr və ya itlər üçün hərəkət arabaları istifadə edilə bilər.

Belə vasitələrin məqsədi sadəcə itin hərəkət etməsini təmin etmək deyil. Düzgün seçilməyən avadanlıq bədənin başqa hissələrinə əlavə yük yarada bildiyindən onun uyğunluğu baytar və ya heyvan reabilitasiyası üzrə mütəxəssislə qiymətləndirilməlidir.

Evdə uyğun şərait

Hərəkəti məhdud itin yaşadığı mühit onun gündəlik rahatlığına ciddi təsir göstərə bilər.

Sürüşkən döşəmələrdə xalça və ya sürüşməyən örtüklərin yerləşdirilməsi itin dayaq tapmasını asanlaşdıra bilər. Yem və suya, yatdığı yerə və ehtiyaclarını ödədiyi sahəyə maneəsiz çıxış təmin edilməlidir.

Pilləkənlər və hündür səthlər bəzi itlər üçün əlavə çətinlik yaradır. Lazım gəldikdə təhlükəsiz keçid və ya pandusdan istifadə edilə bilər.

Uzun müddət hərəkətsiz qalan heyvanlarda dəri və digər sağlamlıq problemlərinin yaranmaması üçün qulluq rejimi baytarın tövsiyələrinə uyğun təşkil edilməlidir.

Fiziki məhdudiyyət və həyat keyfiyyəti

Fiziki məhdudiyyət itin avtomatik olaraq normal həyat sürə bilməməsi demək deyil. Hərəkət qabiliyyətinin nə dərəcədə təsirləndiyi və heyvanın gündəlik fəaliyyətlərini nə qədər sərbəst yerinə yetirdiyi daha vacib göstəricilərdir.

Bəzi itlər üç ətrafla hərəkət etməyə və gündəlik fəaliyyətə yaxşı uyğunlaşa bilər. Digərlərində isə xroniki ağrı, nevroloji problem və ya bir neçə ətrafın eyni vaxtda təsirlənməsi daha ciddi qulluq tələb edir.

İtin ağrı səviyyəsi, iştahı, hərəkət imkanları, ətraf mühitlə maraqlanması və gündəlik ehtiyaclarını yerinə yetirməsi onun həyat keyfiyyətinin qiymətləndirilməsində nəzərə alınmalıdır.

Nə zaman baytara müraciət edilməlidir?

İtdə qəfil axsama, ayağa qalxa bilməmə, ətraflardan birini sürükləmə, güclü ağrı, travmadan sonra hərəkətin dəyişməsi və ya hərəkət qabiliyyətinin sürətlə pisləşməsi müşahidə edilirsə, baytarlıq müayinəsi vacibdir.

Xüsusilə qəfil iflic və ya ağır travmadan sonra itin vəziyyətini ev şəraitində yalnız görünüşə əsasən qiymətləndirmək düzgün deyil.

Erkən diaqnostika problemin ortopedik, nevroloji və ya başqa səbəbdən yarandığını müəyyənləşdirməyə və uyğun müalicə, reabilitasiya və qulluq planının hazırlanmasına imkan verir.