Silah

Silah insanlara, heyvanlara, obyektlərə və ya digər hədəflərə təsir göstərmək, müdafiə, ov, idman və ya hərbi məqsədlər üçün hazırlanmış vasitələrin ümumi adıdır. Tarix boyunca silahların quruluşu və istifadə sahələri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib: ən qədim nizə, ox-yay və qılınclardan müasir odlu silahlara və mürəkkəb hərbi sistemlərə qədər çoxsaylı növlər meydana çıxıb.

Silah nədir?

“Silah” geniş anlayışdır və yalnız odlu silahları ifadə etmir. Tarixi və hüquqi kontekstdən asılı olaraq soyuq silah, odlu silah, pnevmatik vasitələr, xidməti, mülki və hərbi silah kimi müxtəlif kateqoriyalar fərqləndirilir.

Silahların təsnifatı ölkələrin qanunvericiliyinə görə dəyişə bilər. Buna görə müəyyən əşyanın hüquqi baxımdan silah hesab olunması onun zahiri görünüşündən deyil, müvafiq qanunvericilikdə verilmiş anlayış və texniki xüsusiyyətlərdən asılıdır.

Silahların tarixi

Silahların tarixi insan cəmiyyətinin ən qədim dövrlərinə gedib çıxır. Daş və ağacdan hazırlanmış sadə alətlər zamanla nizə, ox-yay, qılınc və digər döyüş vasitələrinə çevrilib.

Metallurgiyanın inkişafı tunc və dəmirdən daha davamlı silahların hazırlanmasına imkan yaradıb. Orta əsrlərdə qılınc, nizə, döyüş baltası və ox-yay geniş istifadə olunurdu.

Barıt texnologiyasının yayılması isə hərbi tarixdə əsas dönüş nöqtələrindən biri oldu. Odlu silahların inkişafı nəticəsində tapança, tüfəng və müxtəlif artilleriya sistemləri meydana gəldi.

Odlu silah

Odlu silah mərmi və ya digər atılan elementin hərəkətə gətirilməsi üçün yanma nəticəsində yaranan enerjidən istifadə edən silah kateqoriyasıdır.

Tapança və müxtəlif tüfəng növləri odlu silahların ən tanınmış nümunələri arasındadır. Hərbi sahədə isə odlu silah anlayışı daha geniş silah sistemlərini əhatə edə bilər.

Odlu silahların əldə edilməsi, saxlanılması, daşınması və istifadəsi bir çox ölkədə xüsusi hüquqi qaydalarla tənzimlənir.

Soyuq silah

Soyuq silahın təsiri partlayıcı və ya barıt enerjisindən deyil, əsasən insanın fiziki qüvvəsindən və silahın konstruktiv xüsusiyyətlərindən yaranır.

Qılınc, xəncər və müəyyən digər kəsici, deşici və ya zərbə xarakterli vasitələr bu kateqoriyaya aid edilə bilər.

Lakin hər bir bıçaq və ya kəsici alət avtomatik olaraq hüquqi mənada soyuq silah hesab edilmir. Bunun müəyyənləşdirilməsi konkret qanunvericilik və ekspertiza meyarlarından asılıdır.

Mülki silah

Mülki silah hərbi və xidməti silahlardan fərqli hüquqi kateqoriyadır. Bu kateqoriyaya qanunvericiliklə icazə verilən ov, idman və digər təyinatlı müəyyən silah növləri daxil ola bilər.

Mülki silahların əldə edilməsi və saxlanılması sərbəst məişət əşyalarının alınması ilə eyni qaydada həyata keçirilmir. Azərbaycan qanunvericiliyində xidməti və mülki silah mülki dövriyyəsi məhdudlaşdırılmış əşyalar sırasındadır və bu sahədə xüsusi icazə mexanizmi mövcuddur.

Xidməti silah

Xidməti silah müəyyən dövlət və digər qanunla nəzərdə tutulmuş strukturların əməkdaşlarının xidməti vəzifələrinin icrası ilə əlaqədar istifadə etdikləri silah kateqoriyasıdır.

Belə silahın saxlanılması, gəzdirilməsi və tətbiqi əməkdaşın vəzifəsi və qanunla müəyyən edilmiş səlahiyyətləri ilə bağlıdır.

Xidməti silah anlayışı mülki şəxsin şəxsi istifadəsində olan silahla eyniləşdirilməməlidir.

Hərbi silah

Hərbi silah silahlı qüvvələrin və digər müvafiq hərbi strukturların döyüş və müdafiə məqsədləri ilə istifadə etdiyi vasitələri əhatə edən geniş anlayışdır.

Buraya fərdi silahlarla yanaşı müxtəlif kollektiv və mürəkkəb silah sistemləri də daxil ola bilər.

Azərbaycan qanunvericiliyində döyüş təyinatlı hərbi silah və hərbi texnikanın dövriyyəsi adi mülki əşyaların dövriyyəsindən fərqli hüquqi rejimə tabedir.

Ov silahı

Ov silahları qanuni ovçuluq fəaliyyəti üçün nəzərdə tutulan silahlardır. Onların müxtəlif növləri və hüquqi kateqoriyaları mövcuddur.

Azərbaycanda ov silahlarının istifadəsi həm silah, həm də ovçuluqla bağlı qanunvericiliklə tənzimlənir. Müvafiq silahların qeydiyyatı və istifadəsi üçün qanunla müəyyən edilmiş tələblər tətbiq olunur.

Ov silahının mövcudluğu onun istənilən yerdə və istənilən məqsədlə istifadə edilə biləcəyi demək deyil.

İdman silahları

Bəzi silah növləri idman məqsədilə istifadə olunur. Atıcılıq idmanında istifadə edilən avadanlığın növü konkret idman intizamından və yarış qaydalarından asılıdır.

İdman silahları da təhlükəsizlik və hüquqi tələblər baxımından nəzarət olunan vasitələrdir. Onların saxlanılması və istifadəsi ölkənin qanunvericiliyi və müvafiq idman qaydaları ilə əlaqəlidir.

Silah və döyüş sursatı

Silah və döyüş sursatı bir-biri ilə əlaqəli, lakin fərqli anlayışlardır.

Silah müəyyən funksiyanı yerinə yetirən vasitə və ya sistemdir. Döyüş sursatı isə müvafiq silah sistemində istifadə üçün nəzərdə tutulan sursat kateqoriyasını ifadə edir.

Qanunvericilikdə silah və onun sursatı üzrə ayrıca tələblərin müəyyən edilməsi mümkündür. Buna görə onların hüquqi statusu ayrıca qiymətləndirilir.

Azərbaycanda silahların hüquqi statusu

Azərbaycanda silahların dövriyyəsi “Xidməti və mülki silah haqqında” Qanun və digər normativ hüquqi aktlarla tənzimlənir.

Xidməti və mülki silah mülki dövriyyəsi məhdudlaşdırılmış əşyalar sırasına daxildir. Müəyyən silahların əldə edilməsi, saxlanılması, daşınması və gəzdirilməsi üçün qanunvericilikdə xüsusi qaydalar nəzərdə tutulur.

Qanunsuz odlu silah, onun komplekt hissələri və döyüş sursatı ilə bağlı müəyyən hərəkətlər isə Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində cinayət məsuliyyəti yarada bilər.

Silah təhlükəsizliyi

Silah potensial olaraq ağır xəsarət və ölümə səbəb ola bilən vasitə olduğundan onunla bağlı təhlükəsizlik xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Silah yalnız qanuni səlahiyyəti olan və müvafiq hazırlıq keçmiş şəxslər tərəfindən hüquqi tələblərə uyğun şəkildə idarə edilməlidir. Saxlanma zamanı icazəsiz şəxslərin, xüsusilə uşaqların silaha çıxışının qarşısının alınması vacibdir.

Silahın daşınması, saxlanılması və istifadəsi zamanı konkret ölkənin qanunvericiliyinə və təhlükəsizlik tələblərinə riayət olunmalıdır.

Silahların cəmiyyətdə yeri

Silah anlayışı yalnız hərbi tarixlə məhdudlaşmır. Silahlar hüquq, təhlükəsizlik, idman, ovçuluq, tarix, arxeologiya və muzey işi kimi müxtəlif sahələrdə öyrənilir.

Tarixi silahlar müəyyən dövrün hərbi texnologiyası və sənətkarlığı haqqında məlumat verən maddi mədəniyyət nümunələri kimi də qorunur.

Müasir dövrdə isə silahların qanuni dövriyyəsi və təhlükəsiz saxlanılması ictimai təhlükəsizlik baxımından ciddi şəkildə tənzimlənən sahələrdən biridir.