Şir

Şir pişikkimilər fəsiləsinə aid iri yırtıcı məməlidir. Elmi adı Panthera leo olan bu heyvan güclü bədən quruluşu, sosial davranışı və erkəklərdə inkişaf edən xarakterik yal ilə tanınır. Şirlər əsasən Afrikanın savanna və açıq meşəlik ərazilərində yaşayırlar. Hindistanda isə Asiya şirinin kiçik populyasiyası qorunub saxlanılıb. Şir pələngdən sonra yaşayan ən iri pişikkimilərdən biridir.

Şirlər harada yaşayır?
Müasir şirlərin böyük hissəsi Saharadan cənubdakı Afrika ərazilərində yaşayır. Onların yaşayış mühitinə savannalar, otlaqlar, kolluqlar və seyrək meşələr daxildir. Belə ərazilər şirlərə həm ov üçün açıq sahə, həm də gizlənmək üçün bitki örtüyü təmin edir.

Asiya şirləri isə Hindistanın Qucarat ştatındakı Gir və onun ətrafındakı qorunan ərazilərlə əlaqələndirilir. Tarixən şirlərin yayılma arealı Afrika ilə yanaşı Yaxın Şərq və Asiyanın daha geniş hissələrini əhatə edib.

Erkək şirin yalı nə üçündür?
Yetkin erkək şirin ən tanınan xüsusiyyəti baş və boyun ətrafında inkişaf edən yaldır. Yalın rəngi açıq sarıdan tünd qəhvəyi və demək olar ki, qaraya qədər dəyişə bilər.

Yal erkəyin yaşını və fiziki vəziyyətini vizual şəkildə göstərən xüsusiyyətlərdən biri hesab olunur. O, digər şirlərlə qarşılaşmalarda boyun nahiyəsinə müəyyən qoruma da təmin edə bilər.

Şirlər niyə dəstə halında yaşayırlar?
Şir iri pişikkimilər arasında sosial həyat tərzi ilə xüsusilə seçilir. Onların ailə qrupu ingilis dilində “pride” adlandırılır. Belə qrup adətən bir neçə dişi, onların balaları və bir və ya bir neçə yetkin erkəkdən ibarət olur.

Dişilər çox vaxt bir-biri ilə qohum olur və uzun müddət eyni qrupda qala bilirlər. Birgə yaşamaq ərazinin qorunması, balaların müdafiəsi və iri ovların tutulmasında üstünlük yaradır.

Şirlər nə ilə qidalanır?
Şirlər əsasən iri və orta ölçülü otyeyən heyvanları ovlayırlar. Antiloplar, zebralar, camışlar və digər dırnaqlı məməlilər onların əsas ovları arasında ola bilər. Ov seçimi şirin yaşadığı əraziyə və orada mövcud olan heyvanlara görə dəyişir.

Şirlər fürsətçi yırtıcılardır. Bəzən başqa yırtıcıların ovundan istifadə edə və ya leşlə də qidalana bilirlər.

Şirlər necə ov edir?
Şir ov zamanı adətən qurbanına mümkün qədər hiss edilmədən yaxınlaşmağa çalışır. Onun əsas üstünlüyü uzun məsafəli davamlı qaçış deyil, qısa məsafədə sürətli hücum və fiziki gücdür.

Qrup halında yaşayan dişi şirlər bəzi ovlarda koordinasiyalı şəkildə hərəkət edə bilirlər. Bu yanaşma iri və sürətli heyvanları tutmaq şansını artıra bilər.

Dişi və erkək şirin fərqi
Ən nəzərəçarpan fərq erkək şirlərdə yalın olmasıdır. Erkəklər ümumiyyətlə dişilərdən daha iri və ağır olurlar.

Qrup daxilində dişilər ov və balaların böyüdülməsində mühüm rol oynayırlar. Erkəklərin əsas funksiyalarından biri isə qrupun ərazisini və balaları rəqib erkəklərdən qorumaqdır. Bununla belə, erkəklər də ov edə bilirlər.

Şir nə qədər böyük olur?
Yetkin şirin ölçüsü cinsdən, yaşdan, populyasiyadan və qidalanma şəraitindən asılıdır. Erkəklər dişilərdən nəzərəçarpacaq dərəcədə ağır ola bilirlər.

Şirin güclü ön ayaqları, iri pəncələri və iti caynaqları ovu saxlamağa uyğunlaşıb. Güclü çənə və uzun köpək dişləri də onun yırtıcı həyat tərzinin əsas xüsusiyyətlərindəndir.

Şirlər nə qədər sürətli qaçır?
Şirlər qısa məsafədə yüksək sürət yığa bilirlər. Lakin onların bədən quruluşu uzun müddət sürətli qaçış üçün uyğun deyil. Buna görə ov zamanı mümkün qədər yaxın məsafədən hücum etməyə üstünlük verirlər.

Uğurlu ov üçün gizlənmək, düzgün mövqe seçmək və hücum anını müəyyən etmək sürətin özü qədər vacibdir.

Şirin nəriltisi niyə bu qədər güclüdür?
Şirlər yüksək və uzaq məsafədən eşidilə bilən nəriltiləri ilə tanınırlar. Nərilti digər qrup üzvləri ilə əlaqə saxlamaq və rəqiblərə ərazinin tutulduğunu bildirmək üçün istifadə olunur.

Xüsusilə gecə və səhər saatlarında şirlərin səsləri daha tez-tez eşidilə bilər. Səs vasitəsilə ünsiyyət onların sosial həyatında mühüm rol oynayır.

Şir balası necə böyüyür?
Dişi şir adətən bir neçə bala dünyaya gətirir. Yeni doğulan balalar zəif olur və ilk dövrdə tamamilə analarından asılı yaşayırlar.

Balalar böyüdükcə qrupun digər üzvləri ilə ünsiyyət qurur, oynayaraq ov və müdafiə üçün lazım olan bacarıqları inkişaf etdirirlər. Dişi şirlər bəzən bir-birinin balalarının qorunması və bəslənməsində də iştirak edə bilirlər.

Şirlər neçə il yaşayır?
Şirlərin ömrü təbiətdə və insan nəzarətində fərqlənir. Vəhşi təbiətdə rəqabət, yaralanma, xəstəlik və qida çatışmazlığı onların ömrünə təsir göstərir.

Qorunan şəraitdə yaşayan şirlər bu təhlükələrin bir hissəsi ilə qarşılaşmadıqları üçün daha uzun müddət yaşaya bilərlər. Erkək şirlərin təbiətdəki ömrü ərazi və qrup uğrunda mübarizələr səbəbindən daha qısa ola bilər.

Afrika şiri və Asiya şiri arasında fərq
Afrika və Asiya şirləri eyni növün müxtəlif populyasiyalarına aid edilir. Asiya şirlərində qarın boyunca görünən dəri qatı və yalın quruluşunda müəyyən fərqlər müşahidə oluna bilər.

Əsas fərqlərdən biri onların yayılma arealıdır. Afrika şirləri bir neçə Afrika ölkəsində yaşadığı halda, vəhşi Asiya şirləri əsasən Hindistanın Qucarat bölgəsində qorunur.

Şirin təbiətdə düşməni varmı?
Yetkin sağlam şirin təbii düşmənləri çox deyil. Bununla belə, digər şirlər arasında ərazi və qrup uğrunda ciddi qarşıdurmalar baş verə bilər.

Kaftarlar şirlərlə qida uğrunda rəqabət aparırlar. Balalar üçün isə kaftarlar, bəbirlər və digər yırtıcılar təhlükə yarada bilər.

Şirlər üçün əsas təhlükələr
Şirlərin qarşılaşdığı əsas problemlərə yaşayış mühitinin azalması, təbii ov heyvanlarının sayının dəyişməsi və insanlarla münaqişə daxildir. Maldarlıq ərazilərinə yaxın yaşayan şirlər ev heyvanlarına hücum etdikdə insanlar tərəfindən öldürülə bilirlər.

Qanunsuz ov və ayrı-ayrı populyasiyaların bir-birindən təcrid olunması da uzunmüddətli qorunmaya təsir edən amillərdəndir.

Şirlərin qorunması niyə vacibdir?
Şir yaşadığı ekosistemdə yüksək səviyyəli yırtıcıdır. O, otyeyən heyvan populyasiyalarının və ümumi qida zəncirinin tarazlığında rol oynayır.

Şirlərin qorunması yalnız bir növün xilas edilməsi demək deyil. Onların yaşadığı böyük təbii ərazilərin qorunması eyni mühitdən istifadə edən çoxsaylı digər heyvan və bitki növlərinə də fayda verir.

Şir mədəniyyətdə nəyi simvolizə edir?
Şir minilliklər boyu güc, cəsarət, hakimiyyət və qoruyuculuq simvolu kimi istifadə olunub. Onun təsvirlərinə qədim heykəllərdə, gerblərdə, saray dekorasiyalarında və müxtəlif xalqların mifologiyasında rast gəlinir.

Bu simvolika şirin fiziki gücü, görünüşü və təbiətdəki dominant yırtıcı mövqeyi ilə əlaqələndirilir.