Skelet

Skelet insan və bir çox heyvanların bədəninə dayaq verən, onun formasını saxlayan və daxili orqanların qorunmasında iştirak edən anatomik strukturdur. İnsan skeleti sümüklərdən təşkil olunur və oynaqlar, bağlar, qığırdaq, vətərlər və əzələlərlə birlikdə dayaq-hərəkət sisteminin əsasını formalaşdırır. Skelet yalnız bədəni dik saxlayan çərçivə deyil: hərəkətdə iştirak edir, mühüm orqanları qoruyur, sümük iliyində qan hüceyrələrinin yaranması üçün mühit yaradır və mineral ehtiyatının saxlanmasına kömək edir.

İnsan skeletində neçə sümük var?

Yetkin insan skeleti adətən 206 sümükdən ibarət hesab edilir. Lakin anatomik fərqlər səbəbindən bəzi insanlarda sümüklərin sayı bir qədər fərqli ola bilər. Körpələrdə sümük sayı daha çoxdur. İnkişaf prosesində bəzi sümüklər birləşdiyindən yetkinlik dövründə onların ümumi sayı azalır.

Sümüklərin ölçüsü və forması onların funksiyasına uyğun olaraq dəyişir. Məsələn, bud sümüyü böyük mexaniki yük daşıyan uzun sümükdür, kəllə sümükləri isə əsasən beynin qorunmasına xidmət edir.

Skeletin əsas funksiyaları

Skelet bədənin formasını və dayanıqlığını təmin edir. Sümüklər əzələlər üçün dayaq və birləşmə nöqtələri yaratdığına görə insanın yeriməsi, qaçması, oturması, əşyaları qaldırması və digər hərəkətləri mümkün olur.

Skeletin digər mühüm funksiyası daxili orqanların qorunmasıdır. Kəllə beyni, onurğa sütunu onurğa beynini, döş qəfəsi isə ürək və ağciyərləri qoruyur.

Sümüklərin daxilində yerləşən sümük iliyi qan hüceyrələrinin yaranmasında iştirak edir. Sümük toxuması həmçinin orqanizmin mineral mübadiləsində mühüm rol oynayır.

İnsan skeleti hansı hissələrə bölünür?

İnsan skeleti iki əsas hissəyə ayrılır: ox skeleti və ətraf skeleti.

Ox skeleti bədənin mərkəzi oxunu təşkil edir. Buraya kəllə, onurğa sütunu, qabırğalar, döş sümüyü və əlaqəli strukturlar daxildir. Yetkin insanda ox skeleti ümumilikdə 80 sümükdən ibarətdir. Onun əsas vəzifələrindən biri beyin, onurğa beyni, ürək və ağciyər kimi həyati əhəmiyyətli strukturların qorunmasıdır.

Ətraf skeleti isə yuxarı və aşağı ətrafların, həmçinin onları bədənin mərkəzi hissəsinə birləşdirən çiyin və çanaq qurşaqlarının sümüklərindən ibarətdir. Standart anatomik bölgüyə görə ətraf skeletində 126 sümük olur.

Kəllə skeleti

Kəllə başın sümük əsasını təşkil edir. Onun sümüklərinin bir hissəsi beyni əhatə edərək qoruyur, digər hissəsi isə üzün sümük quruluşunu formalaşdırır. Standart anatomik təsnifatda kəllədə səkkiz kəllə qutusu sümüyü və 14 üz sümüyü göstərilir.

Kəllənin ən mühüm funksiyalarından biri beyni mexaniki təsirlərdən qorumaqdır. Burun və göz yuvaları kimi bir sıra anatomik strukturlar da kəllə sümükləri tərəfindən formalaşdırılır.

Onurğa sütunu və döş qəfəsi

Onurğa sütunu skeletin əsas dayaq strukturlarından biridir. Onun hərəkətli hissəsində 7 boyun, 12 döş və 5 bel fəqərəsi yerləşir. Aşağı hissədə oma və büzdüm sümükləri olur. Onurğa sütunu baş və gövdənin ağırlığının daşınmasında iştirak etməklə yanaşı, onurğa beyninin qorunmasına kömək edir.

Döş qəfəsi döş sümüyü və qabırğalardan təşkil olunur. Əksər insanlarda 12 cüt, yəni 24 qabırğa olur. Bu sümük quruluşu ürək və ağciyərlər üçün qoruyucu çərçivə yaradır və tənəffüs prosesində iştirak edən əzələlərlə əlaqəlidir.

Qol və ayaq skeleti

Yuxarı ətraf skeletinə çiyin qurşağı, bazu, said, bilək və əl sümükləri daxildir. Bazu sümüyü, mil və dirsək sümükləri qolun əsas uzun sümüklərindəndir. Əldə isə bilək, daraq və barmaq falanqaları yerləşir.

Aşağı ətraf skeletinə çanaqla əlaqəli strukturlar, bud sümüyü, diz qapağı, qamış və incik sümükləri, ayaq biləyi, ayaq darağı və barmaq sümükləri daxildir. Ətraf skeletinin quruluşu insanın hərəkəti və bədən çəkisinin ötürülməsi üçün uyğunlaşıb.

Sümük canlı toxumadır

Sümüklər cansız və dəyişməyən strukturlar deyil. Sümük metabolik cəhətdən aktiv birləşdirici toxumadır və həyat boyu yenilənir. Köhnə və ya zədələnmiş sümük toxumasının parçalanması və yeni sümük toxumasının yaranması prosesi sümük remodelizasiyası adlanır.

Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə sümüklər böyüyür və inkişaf edir. Yaş artdıqca sümük toxumasının yenilənmə balansı dəyişə bilər. Sümük itkisi həddindən artıq olduqda sümüklərin zəifləməsi və sınıq riskinin artması ilə xarakterizə olunan osteoporoz yarana bilər.