Strabon

Strabon antik dövrün ən məşhur coğrafiyaçı və tarixçilərindən biridir. Onun adı xüsusilə qədim dünyanın coğrafiyasını, xalqlarını, şəhərlərini və dövlətlərini araşdıran tədqiqatlarda tez-tez çəkilir. Təxminən e.ə. 64/63-cü illərdə anadan olmuş Strabon eramızın I əsrinin ilk onilliklərində də yaşamış və fəaliyyət göstərmişdir. O, Kiçik Asiyanın Amasiya şəhərində dünyaya gəlib. Strabonun yaşadığı dövr Aralıq dənizi hövzəsində böyük siyasi dəyişikliklərin baş verdiyi mərhələ idi. Onun ən məşhur əsəri “Coğrafiya”dır. Bu əsər qədim dünyanın müxtəlif bölgələri haqqında geniş məlumat toplusu hesab edilir. Strabon yalnız ərazilərin harada yerləşdiyini göstərməklə kifayətlənmirdi. O, xalqların yaşayış tərzi, təsərrüfatı, şəhərləri, yolları, təbii şəraiti və tarixi haqqında da məlumat verməyə çalışırdı. Məhz buna görə Strabonun əsəri həm coğrafiya, həm tarix, həm arxeologiya, həm də etnoqrafiya baxımından qiymətli qədim mənbələrdən biridir. Strabonun həyatı Strabon imkanlı və tanınmış ailədən gəlirdi. Aldığı təhsil onun gələcək elmi fəaliyyətinə böyük təsir göstərmişdi. Antik dövrdə coğrafiya müasir anlayışdakı xəritə və koordinatlarla məhdudlaşmırdı. Coğrafiyaçı müxtəlif ölkələr, xalqlar, siyasi hadisələr, təbii şərait və səyahət yolları haqqında məlumatları bir araya gətirirdi. Strabon da məhz belə geniş yanaşmaya malik müəllif idi. O, müxtəlif yerlərə səyahət etmiş, gördüklərindən istifadə etmiş, eyni zamanda özündən əvvəl yaşamış müəlliflərin əsərlərini araşdırmışdı. Buna görə onun “Coğrafiya” əsərində həm şəxsi müşahidələrə, həm də daha qədim yazılı mənbələrdən götürülmüş məlumatlara rast gəlmək mümkündür. Bu xüsusiyyət Strabonun əsərini qədim dünya haqqında böyük informasiya toplusuna çevirib. Strabon və antik coğrafiya Müasir insan üçün xəritədə ölkəni, şəhəri və hətta konkret küçəni tapmaq olduqca asandır. Antik dövrdə isə dünya haqqında məlumat toplamaq çox çətin idi. Səyyahların, tacirlərin və hərbçilərin məlumatları coğrafi biliklərin əsas mənbələrindən biri sayılırdı. Bir bölgə haqqında əldə edilən məlumat başqa müəlliflər tərəfindən köçürülə, müqayisə edilə və yeni əsərlərə daxil edilə bilərdi. Strabon belə məlumatları sistemləşdirməyə çalışan müəlliflərdən biri idi. Onun məqsədi yalnız nəzəri coğrafiya yaratmaq deyildi. Strabon coğrafi biliklərin dövlət idarəçiliyi və praktiki fəaliyyət üçün də faydalı olduğunu düşünürdü. Bu səbəbdən “Coğrafiya”da təbiətlə yanaşı şəhərlər, xalqlar və siyasi ərazilər haqqında məlumatlara geniş yer verilir. Strabonun “Coğrafiya” əsəri Strabonun adını tarixdə yaşadan əsas əsər “Coğrafiya”dır. Əsər 17 kitabdan ibarətdir və antik dünyanın müxtəlif hissələrini əhatə edir. Burada Avropa, Asiya və Afrika haqqında dövrün bilikləri təqdim olunur. Müxtəlif ölkələr, şəhərlər, çaylar, dağlar, dənizlər və xalqlar təsvir edilir. Strabon əvvəlki müəlliflərin fikirlərini də nəzərdən keçirir, bəzi məlumatları müqayisə edir və müəyyən məsələlərdə öz mövqeyini bildirir. Əsərin əsas üstünlüklərindən biri onun böyük coğrafi ərazini əhatə etməsidir. Bu gün tarixçilər üçün “Coğrafiya”nın əhəmiyyəti yalnız Strabonun yaşadığı dövr haqqında məlumat verməsində deyil. Müəllif özündən əvvəlki dövrlərə aid müxtəlif məlumatları da əsərinə daxil edib. Beləliklə, bəzi daha qədim məlumatlar sonrakı nəsillərə Strabonun əsəri vasitəsilə gəlib çatıb. “Coğrafiya” niyə əhəmiyyətlidir? Qədim dünya haqqında məlumat əldə etməyin əsas problemlərindən biri yazılı mənbələrin böyük hissəsinin günümüzə çatmamasıdır. Minilliklər ərzində çoxsaylı əsərlər itib və ya yalnız kiçik fraqmentlər şəklində qorunub. Strabonun “Coğrafiya” əsərinin böyük hissəsinin günümüzə çatması buna görə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsər vasitəsilə tədqiqatçılar qədim müəlliflərin müxtəlif bölgələr haqqında təsəvvürlərini öyrənə bilirlər. Burada təkcə coğrafi mövqe deyil, xalqların həyat tərzi, təsərrüfat fəaliyyəti, siyasi münasibətlər və yaşayış məntəqələri haqqında da məlumatlar mövcuddur. Bununla belə, antik mənbələr müasir elmi məlumat kitabçası kimi qəbul edilməməlidir. Strabonun yazdıqları da digər qədim mənbələr kimi arxeoloji tapıntılar, başqa müəlliflərin əsərləri və müasir tədqiqatlarla müqayisəli şəkildə araşdırılır. Strabon və Qafqaz Strabonun “Coğrafiya” əsərinin Azərbaycan tarixinin öyrənilməsi baxımından maraqlı tərəflərindən biri Qafqaz və onun ətrafındakı qədim ərazilər haqqında məlumatların yer almasıdır. Antik müəlliflərin Qafqaz haqqında yazdıqları regionun qədim tarixinin araşdırılmasında istifadə olunan yazılı mənbələr sırasındadır. Strabon bölgənin coğrafi xüsusiyyətləri ilə yanaşı burada yaşayan xalqlar və siyasi qurumlar haqqında da məlumatlar təqdim edir. Qafqaz antik dünya üçün uzaq, lakin mühüm regionlardan biri idi. Buradan keçən yollar, dağlar, çaylar və müxtəlif xalqlar qədim müəlliflərin diqqətini cəlb edirdi. Strabonun məlumatları da həmin dövrün Qafqaz haqqında coğrafi təsəvvürlərini öyrənmək üçün əhəmiyyətlidir. Strabon və Qafqaz Albaniyası Strabonun əsərində Qafqaz Albaniyası haqqında məlumatlara rast gəlinir. Qədim Albaniya Cənubi Qafqaz tarixinin mühüm siyasi qurumlarından biri olub. Antik müəlliflərin Albaniya haqqında qeydləri onun ərazisi, əhalisi və qonşu bölgələrlə münasibətlərinin araşdırılmasında istifadə edilən yazılı mənbələrdəndir. Strabon da Albaniyanı Qafqazın qədim coğrafiyasının bir hissəsi kimi təsvir edir. Onun məlumatlarında bölgənin təbiəti, çayları, təsərrüfat imkanları və burada yaşayan əhali haqqında müxtəlif qeydlər mövcuddur. Bu məlumatlar müasir tarixşünaslıqda ayrıca təhlil edilir. Strabonun verdiyi məlumatları düzgün anlamaq üçün onun istifadə etdiyi qədim coğrafi adları müasir dövlət sərhədləri ilə avtomatik eyniləşdirməmək vacibdir. Antik dövrdə siyasi və coğrafi sərhədlər bugünkü xəritədən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirdi. Qədim Albaniya haqqında məlumatların əhəmiyyəti Qafqaz Albaniyasının tarixini araşdırarkən yalnız bir müəllifin məlumatlarına əsaslanmaq mümkün deyil. Strabonla yanaşı digər yunan və Roma müəlliflərinin əsərləri, arxeoloji materiallar, epiqrafik tapıntılar və başqa mənbələr birlikdə təhlil edilir. Bununla belə, Strabonun qeydləri mühüm yer tutur. Çünki onun əsəri antik müəlliflərin region haqqında malik olduğu biliklərin geniş mənzərəsini təqdim edir. Qədim Albaniyanın təsərrüfatı, əhalisi və coğrafiyası ilə bağlı Strabonun verdiyi məlumatlar tarixçilər tərəfindən başqa mənbələrlə müqayisə olunur. Belə müqayisəli yanaşma qədim dövr haqqında daha əsaslandırılmış təsəvvür yaratmağa imkan verir. Strabon və Xəzər dənizi Xəzər dənizi qədim coğrafiyaçıların diqqətini cəlb edən mühüm coğrafi obyektlərdən biri idi. Antik müəlliflər Xəzərin ölçüsü, forması və digər su hövzələri ilə mümkün əlaqələri haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürürdülər. Bu məlumatların bir hissəsi müasir coğrafi biliklərlə uyğun gəlmir. Lakin onların elmi əhəmiyyəti məhz qədim insanların dünya haqqında təsəvvürlərini göstərməsindədir. Strabonun əsərində də Xəzər və onun ətrafındakı ərazilərlə bağlı məlumatlar yer alır. Bu qeydlər antik dövrdə Qafqaz və Xəzər hövzəsinin necə təsəvvür edildiyini öyrənmək üçün maraqlı mənbədir. Müasir xəritə ilə Strabon dövrünün coğrafi təsəvvürlərini müqayisə etdikdə coğrafiya elminin minilliklər ərzində keçdiyi böyük inkişaf yolu aydın görünür. Strabon və Kür çayı Qədim Qafqazın coğrafiyasının təsvirində çaylar xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Çaylar yaşayış məntəqələrinin yerləşməsi, əkinçilik, nəqliyyat və ərazilərin təsvir edilməsi üçün mühüm coğrafi istiqamət göstəricisi idi. Strabonun Qafqaz haqqında məlumatlarında Kür çayı da diqqət çəkən coğrafi obyektlərdən biridir. Antik mənbələrdə çayların adları çox vaxt qədim yunan və latın formalarında yazıldığı üçün onların müasir adlarla uyğunlaşdırılması tarixi coğrafiyanın ayrıca tədqiqat mövzusudur. Kür və digər çaylar haqqında məlumatlar qədim Albaniya ərazisinin və ümumilikdə Cənubi Qafqazın tarixi coğrafiyasının araşdırılmasına kömək edir. Strabon qədim xalqlar haqqında “Coğrafiya”nın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri müəllifin yalnız torpaq və su obyektlərindən danışmamasıdır. Strabon müxtəlif xalqların həyat tərzi, adətləri və təsərrüfat fəaliyyəti haqqında da məlumat verir. Bu səbəbdən onun əsəri müəyyən mənada coğrafiya ilə etnoqrafiyanın birləşdiyi mənbə təsiri bağışlayır. Antik müəllif üçün bir ölkəni təsvir etmək yalnız onun harada yerləşdiyini demək deyildi. Orada kimlərin yaşadığını və həmin insanların hansı həyat tərzinə malik olduğunu göstərmək də coğrafi təsvirin bir hissəsi idi. Bu yanaşma “Coğrafiya”nı qədim xalqların tarixini araşdıran tədqiqatçılar üçün xüsusilə maraqlı edir. Strabonun istifadə etdiyi mənbələr Strabon bütün təsvir etdiyi əraziləri şəxsən ziyarət etməmişdi. Bu, antik coğrafiya üçün normal hal idi. Dünyanın böyük hissəsini bir insanın səyahət edərək görməsi həmin dövrdə praktiki olaraq mümkün deyildi. Buna görə Strabon öz müşahidələri ilə yanaşı daha qədim müəlliflərin əsərlərindən də geniş istifadə edib. Səyyahların, tarixçilərin və coğrafiyaçıların məlumatları onun üçün mühüm mənbə rolunu oynayıb. Bu xüsusiyyət “Coğrafiya”nın həm güclü, həm də ehtiyatla yanaşılmalı tərəfidir. Strabon bəzi hallarda artıq öz dövründə köhnə hesab edilə biləcək məlumatları ötürürdü. Digər tərəfdən isə məhz bunun sayəsində günümüzə gəlib çatmayan daha qədim əsərlərin müəyyən məlumatları qorunub. Strabonun məlumatları nə dərəcədə dəqiqdir? Strabonun yazdıqlarına müasir atlas və ya elmi ensiklopediya kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. O, iki min ildən çox əvvəl yaşamış müəllifdir və istifadə etdiyi məlumat toplama imkanları müasir dövrdən tamamilə fərqlənirdi. Bəzi ərazilər haqqında kifayət qədər ətraflı məlumat verildiyi halda, digər bölgələr haqqında məlumatlar natamam və ya qeyri-dəqiq ola bilər. Buna görə müasir alimlər Strabonun məlumatlarını birbaşa fakt kimi qəbul etməzdən əvvəl onları digər qədim mənbələrlə və arxeoloji nəticələrlə müqayisə edirlər. Lakin müəyyən məlumatın sonradan səhv olduğu müəyyən edilsə belə, həmin qeyd elmi dəyərini tam itirmir. Çünki o, antik dövrdə insanların həmin ərazi haqqında nə bildiyini və dünyanı necə təsəvvür etdiyini göstərir. Strabon və qədim xəritələr Strabonun “Coğrafiya”sı müasir atlas formasında hazırlanmış əsər deyil. Buna baxmayaraq, onun mətnindəki coğrafi təsvirlər qədim dünyanın xəritəsinin təsəvvür edilməsinə kömək edir. Müəllif ərazilərin bir-birinə münasibətdə yerləşməsini, dənizləri, çayları, dağları və yaşayış məntəqələrini təsvir edir. Bu məlumatlardan istifadə etməklə müasir tədqiqatçılar antik coğrafi təsəvvürləri araşdıra bilirlər. Azərbaycan xəritəsi və bütövlükdə Cənubi Qafqazın müasir xəritəsi ilə qədim mətnlərdəki təsvirləri müqayisə etmək xüsusilə maraqlıdır. Belə müqayisə yalnız sərhədlərin dəyişdiyini deyil, coğrafi biliklərin özünün necə inkişaf etdiyini də göstərir. Strabon və tarixi coğrafiya Tarixi coğrafiya keçmiş dövrlərin coğrafi məkanını araşdıran elm istiqamətlərindən biridir. Burada qədim yaşayış məntəqələrinin, yolların, dövlətlərin, çayların və digər obyektlərin yerləşməsi öyrənilir. Strabonun əsəri bu sahə üçün mühüm yazılı mənbələrdən biridir. Qədim mətnlərdə istifadə edilən yer adlarının müasir coğrafiyada hansı ərazilərə uyğun gəldiyini müəyyənləşdirmək isə hər zaman asan deyil. Adlar dəyişə, eyni ad müxtəlif ərazilərə aid ola və qədim müəlliflərin məsafə təsəvvürlərində yanlışlıqlar ola bilər. Buna görə Strabonun “Coğrafiya”sının öyrənilməsi tarix, dilçilik, arxeologiya və coğrafiya kimi müxtəlif sahələrin məlumatlarının birlikdə təhlilini tələb edir. Strabon və arxeologiya Yazılı mənbə ilə arxeoloji tapıntı birlikdə araşdırıldıqda qədim tarix haqqında daha geniş təsəvvür əldə etmək mümkündür. Strabon müəyyən ərazidə şəhər, xalq və ya təsərrüfat fəaliyyəti haqqında məlumat verə bilər. Arxeoloqlar isə həmin ərazidə qazıntılar apararaq maddi mədəniyyət nümunələrini tədqiq edirlər. Qədim qablar, küplər, sikkələr, silahlar, tikili qalıqları və digər arxeoloji materiallar yazılı məlumatların yoxlanılması və tamamlanmasına kömək edir. Bəzən arxeoloji tapıntılar qədim müəllifin məlumatını dəstəkləyir, bəzən isə daha mürəkkəb mənzərə ortaya çıxarır. Bu səbəbdən Strabon kimi antik müəlliflərin əsərləri arxeologiyanın nəticələri ilə birlikdə öyrənildikdə daha böyük elmi əhəmiyyət qazanır. Strabon və tarix muzeyləri Strabonun adı tarix və arxeologiya muzeylərində qədim dövrə həsr olunmuş ekspozisiyaların izahında istifadə edilə bilər. Muzeydə Qafqaz Albaniyası, antik dövr və ya qədim ticarət yolları haqqında bölmə yaradıldıqda Strabon kimi müəlliflərin məlumatları tarixi kontekstin təqdim edilməsinə kömək edir. Məsələn, vitrində qədim küp, saxsı qab, sikkə və ya başqa arxeoloji tapıntı nümayiş etdirilə bilər. Eksponat həmin dövrün maddi mədəniyyətini göstərir. Strabonun mətni isə insanların yaşadığı coğrafi və siyasi mühit haqqında yazılı məlumat təqdim edir. Beləliklə, arxeoloji eksponat və qədim yazılı mənbə bir-birini tamamlayaraq ziyarətçinin tarixi daha yaxşı anlamasına şərait yaradır. Strabonun tarix üçün əhəmiyyəti Strabon ilk növbədə coğrafiyaçı kimi tanınsa da, onun əsəri tarixçilər üçün də olduqca qiymətlidir. Bunun səbəbi antik coğrafiyanın tarixdən ayrı olmamasıdır. Bir ölkə haqqında danışarkən Strabon həmin ərazidə yaşayan xalqları, dövlətləri və bəzi tarixi hadisələri də qeyd edir. Bu məlumatların bir hissəsi başqa mənbələrdə də mövcuddur, bəziləri isə qədim dünyanın müəyyən bölgələrinin öyrənilməsində xüsusi maraq doğurur. Strabonun əsəri tarixçiyə iki istiqamətdə məlumat verir: bir tərəfdən qədim ərazilər haqqında fakt və təsvirlər təqdim edir, digər tərəfdən isə antik müəlliflərin həmin əraziləri necə qəbul etdiyini göstərir. Strabonun elmi irsi Strabonun yaşadığı dövrdən iki min ilə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq onun adı coğrafiya və tarix ədəbiyyatında hələ də yaşayır. Bunun əsas səbəbi “Coğrafiya” əsərinin əhatə dairəsidir. Strabon öz dövründə məlum olan dünyanın böyük hissəsi haqqında məlumatları bir əsərdə sistemləşdirməyə çalışıb. Bu gün onun bəzi coğrafi fikirləri köhnəlmiş olsa da, əsərin tarixi dəyəri azalmır. Əksinə, müasir coğrafi biliklərlə Strabonun təsvirlərinin müqayisəsi insanın dünya haqqında təsəvvürlərinin necə inkişaf etdiyini göstərir. Onun əsəri antik tarix, qədim coğrafiya, Qafqaz tarixi və tarixi coğrafiya üzrə araşdırmalarda istifadə edilən klassik mənbələrdən biri olaraq qalır. Strabon – qədim dünyanı günümüzə çatdıran müəllif Strabon antik dünyanın coğrafi yaddaşını günümüzə çatdıran ən mühüm müəlliflərdən biridir. Onun 17 kitabdan ibarət “Coğrafiya” əsərində müxtəlif ölkələr, şəhərlər, xalqlar, dağlar, çaylar və dənizlər haqqında geniş məlumat toplanıb. Azərbaycan tarixinin araşdırılması baxımından Strabonun Qafqaz, Qafqaz Albaniyası, Xəzər hövzəsi və regionun qədim coğrafiyası haqqında qeydləri xüsusi maraq doğurur. Lakin qədim müəlliflərin məlumatlarına yanaşarkən onların yaşadığı dövrün imkanlarını nəzərə almaq vacibdir. Strabonun yazdıqları müasir elmi məlumatlarla eyniləşdirilməməli, digər yazılı mənbələr və arxeoloji materiallarla müqayisə edilməlidir. Məhz bu yanaşma onun əsərinin əsl dəyərini ortaya qoyur. Strabon bizə yalnız qədim dünyanın necə olduğunu deyil, iki min ildən çox əvvəl insanların həmin dünyanı necə gördüyünü də göstərir. Bu xüsusiyyət onun “Coğrafiya” əsərini tarix və coğrafiya elmlərinin ən qiymətli antik mənbələrindən birinə çevirir.