#su çərşənbəsi
Su çərşənbəsi
Su çərşənbəsi — Azərbaycanda Novruz bayramından əvvəl qeyd olunan dörd çərşənbədən birincisidir. Xalq arasında bu gün “Əzəl çərşənbə”, “İlk çərşənbə” və bəzi bölgələrdə “Sular Novruzu” kimi də tanınır. Su çərşənbəsi qışdan sonra təbiətin tədricən oyanması, suyun hərəkətə gəlməsi və yazın yaxınlaşması ilə əlaqələndirilən qədim xalq ənənələrindən biridir. Novruz ərəfəsində ardıcıllıqla Su, Od, Yel və Torpaq çərşənbələri qeyd olunur.
Su çərşənbəsinin mənası
Azərbaycan xalq inanclarında su həyatın, təmizliyin və yenilənmənin əsas rəmzlərindən hesab edilir. Su çərşənbəsinin ilk çərşənbə kimi qeyd olunması da təbiətin oyanmasının su ilə başlanması təsəvvürü ilə əlaqələndirilir. Qar və buzların əriməsi, çay və bulaqlarda suyun artması yaz fəslinin yaxınlaşmasının təbii əlamətləri kimi qəbul olunub.
Su ilə bağlı inanclar Azərbaycan folklorunda geniş yayılıb. Axar suyun təmizlik və yenilənmə rəmzi olması Su çərşənbəsində həyata keçirilən bir sıra mərasim və adətlərdə də özünü göstərir.
Su çərşənbəsinin adətləri
Ənənəyə görə, Su çərşənbəsi günü insanlar səhər tezdən bulaq, çay və digər axar su mənbələrinin yanına gedər, əl-üzlərini yuyar və su üzərindən keçərdilər. Bəzi bölgələrdə axar suyun üzərindən tullanmaq və ya evə təmiz su gətirmək adəti də mövcud olub. Bu mərasimlər suyun təmizləyici xüsusiyyəti ilə bağlı xalq inanclarından qaynaqlanır.
Adətlərin forması Azərbaycanın bölgələrinə görə fərqlənə bilər. Ayrı-ayrı bölgələrdə Su çərşənbəsi ilə bağlı müxtəlif inanclar, mərasimlər, oyunlar və folklor nümunələri qorunub saxlanılıb.
Su çərşənbəsi süfrəsi
Novruz çərşənbələrində olduğu kimi, Su çərşənbəsində də ailə üzvlərinin bir süfrə ətrafında toplaşması geniş yayılmış ənənələrdəndir. Süfrədə plov, şirniyyatlar, quru meyvələr, çərəzlər və bölgəyə uyğun digər yeməklər təqdim oluna bilər.
Novruzun əsas simvollarından olan səməni də bayrama hazırlıq dövrünün mühüm elementidir. Səməninin göyərdilməsi təbiətin yenilənməsi, məhsuldarlıq və yeni həyatın başlanğıcı ilə əlaqələndirilir.
Tonqal və çərşənbə ənənələri
Novruz çərşənbələrinin tanınmış elementlərindən biri tonqaldır. Axşam saatlarında tonqal qalamaq, ailə və qonşuların bir araya gəlməsi, uşaqların müxtəlif xalq oyunlarında iştirak etməsi çərşənbə mərasimlərinin bir hissəsidir.
Tonqal daha çox od və təmizlənmə simvolikası ilə bağlı olsa da, müasir dövrdə bütün Novruz çərşənbələrinin qeyd edilməsində geniş yayılıb. Papaqatdı, qapı pusma və müxtəlif bayram oyunları da Novruz ərəfəsində yaşadılan xalq ənənələri sırasındadır.
Su çərşənbəsi və Azərbaycan folkloru
Su Azərbaycan mifoloji təsəvvürlərində və folklorunda mühüm yer tutur. Nağıllarda, əfsanələrdə, inanclarda və mərasim folklorunda su həyat verən, təmizləyən və yeniləyən qüvvə kimi təqdim edilir. “Su aydınlıqdır” kimi xalq ifadələri də suya verilən müsbət mənanı əks etdirir.
Su çərşənbəsi ilə bağlı adət və inanclar nəsildən-nəslə ötürülərək Azərbaycan Novruz mədəniyyətinin tərkib hissəsinə çevrilib. Bu ənənələr həm ailə daxilində, həm də müxtəlif ictimai bayram tədbirlərində yaşadılır.
Su çərşənbəsinin Novruz ənənələrində yeri
Su çərşənbəsi Novruza aparan dörd həftəlik mərasim dövrünün başlanğıcı hesab edilir. Ondan sonra Od çərşənbəsi, Yel çərşənbəsi və sonuncu olaraq Torpaq çərşənbəsi qeyd olunur. Bu ardıcıllıq xalq təsəvvüründə təbiətin əsas ünsürlərinin oyanması və yazın gəlişi ilə əlaqələndirilir.
Novruz ənənələri Azərbaycan mədəni irsinin mühüm hissəsidir. Novruz bayramı 2009-cu ildə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.
