Sümük

Sümük insan və onurğalı heyvanların skeletini təşkil edən sərt, lakin canlı toxumadır. Sümüklər bədənə dayaq verir, daxili orqanları qoruyur, əzələlərlə birlikdə hərəkəti təmin edir və mineral maddələrin saxlanmasında mühüm rol oynayır. İnsan skeleti müxtəlif forma və ölçüdə çoxsaylı sümüklərdən ibarətdir və onlar oynaqlar, bağlar və qığırdaq vasitəsilə bir-biri ilə əlaqələnir.

Sümüyün quruluşu
Sümük toxuması əsasən mineral maddələrdən, kollagen liflərindən və canlı hüceyrələrdən ibarətdir. Kalsium və fosfor birləşmələri sümüyə sərtlik verir, kollagen isə onun müəyyən dərəcədə elastik qalmasına kömək edir. Bu xüsusiyyətlər sümüyün həm möhkəm, həm də mexaniki yüklərə davamlı olmasını təmin edir.

Sümüyün xarici hissəsini sıx və möhkəm kompakt sümük toxuması əhatə edir. Daxili hissələrdə isə süngərvari quruluşa malik toxuma yerləşə bilər. Bir çox sümüklərin daxilində sümük iliyi olur.

Sümük iliyinin funksiyası
Sümük iliyi sümüklərin daxilində yerləşən yumşaq toxumadır. Qırmızı sümük iliyi qan hüceyrələrinin yaranmasında mühüm rol oynayır. Burada eritrositlər, leykositlərin bir hissəsi və trombositlərin yaranmasına səbəb olan hüceyrələr formalaşır.

Sarı sümük iliyində isə yağ toxumasının miqdarı daha çoxdur. Sümük iliyinin tərkibi və yerləşməsi insanın yaşına və sümüyün növünə görə fərqlənə bilər.

Sümüklərin əsas funksiyaları
Sümüklərin ən əsas funksiyalarından biri bədənin formasını və dayanıqlığını təmin etməkdir. Skelet bədən üçün dayaq sistemi yaradaraq əzələ və digər yumşaq toxumaların yerləşməsinə şərait yaradır.

Sümüklər eyni zamanda qoruyucu funksiyanı yerinə yetirir. Kəllə sümüyü beyni, onurğa sütunu onurğa beynini, qabırğalar isə ürək və ağciyərlər kimi mühüm orqanları qoruyur. Sümüklər əzələlərin birləşdiyi dayaq nöqtələri olduğundan hərəkətin həyata keçirilməsində də iştirak edir.

Sümük növləri
Sümüklər formasına görə bir neçə əsas qrupa bölünür. Uzun sümüklərə bud və bazu sümükləri, qısa sümüklərə bilək və ayaq biləyi sümükləri, yastı sümüklərə kəllə, döş və bəzi çanaq sümükləri nümunə göstərilə bilər.

Qeyri-müntəzəm formalı sümüklərə fəqərələr daxildir. Sümüklərin forması onların bədəndəki funksiyasına uyğunlaşır. Məsələn, uzun sümüklər hərəkətdə və bədən çəkisinin daşınmasında, yastı sümüklər isə əsasən daxili orqanların qorunmasında mühüm rol oynayır.

Sümük və oynaqlar
Sümüklərin birləşdiyi nahiyələrə oynaq deyilir. Oynaqların quruluşu bədənin müxtəlif hissələrində fərqli hərəkətlərə imkan verir. Diz, dirsək, çiyin və bud-çanaq oynaqları insanın gündəlik hərəkətlərində mühüm rol oynayır.

Oynaq səthlərində yerləşən qığırdaq sümüklərin bir-birinə sürtünməsini azaldır. Bağlar isə sümükləri bir-birinə birləşdirərək oynaqların sabitliyinin qorunmasına kömək edir.

Sümüyün böyüməsi və yenilənməsi
Sümük canlı toxuma olduğundan insan həyatı boyu dəyişir və yenilənir. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə sümüklərin uzunluğu və qalınlığı artır. Böyümə tamamlandıqdan sonra da köhnə sümük toxumasının parçalanması və yeni sümük toxumasının yaranması davam edir.

Bu proses sümük remodelizasiyası adlanır. Fiziki aktivlik, qidalanma, hormonlar və yaş kimi amillər sümük toxumasının vəziyyətinə təsir göstərir.

Sümük sağlamlığı və mineral maddələr
Kalsium sümük quruluşunun əsas mineral komponentlərindən biridir. Fosfor da sümük mineralizasiyasında mühüm rol oynayır. D vitamini isə orqanizmin kalsiumdan düzgün istifadə etməsinə kömək edir.

Müntəzəm fiziki aktivlik, balanslaşdırılmış qidalanma və kifayət qədər mineral qəbulunun təmin olunması sümük sağlamlığının qorunmasına kömək edir. Yaş artdıqca sümük sıxlığında dəyişikliklər baş verə bilər.

Sümük sınıqları
Sümük mexaniki təsir nəticəsində çatladıqda və ya bütövlüyünü itirdikdə sınıq yaranır. Sınıqlar yıxılma, yol-nəqliyyat hadisəsi, idman travması və digər güclü təsirlər nəticəsində baş verə bilər.

Sınıqlar müxtəlif növlərə bölünür və müalicə üsulu zədənin yerləşdiyi nahiyədən, sınığın formasından və ağırlığından asılıdır. Sümük toxumasının regenerasiya qabiliyyəti olduğundan bir çox sınıqlar düzgün immobilizasiya və tibbi müalicə ilə sağala bilir.