Süxur

Süxur Yer qabığını təşkil edən, bir və ya bir neçə mineraldan ibarət təbii bərk maddədir. Süxurlar geoloji proseslər nəticəsində yaranır və onların tərkibi, quruluşu, rəngi, sıxlığı və yaranma şəraiti fərqli ola bilər. Geologiyada süxurlar əsasən üç böyük qrupa bölünür: maqmatik süxurlar, çökmə süxurları və metamorfik süxurlar.

Süxur nədir?

Süxur təbii mənşəli mineral aqreqatıdır. Bəzi süxurlar əsasən bir mineraldan, digərləri isə bir neçə müxtəlif mineraldan ibarət olur. Məsələn, qranit adətən kvars, feldşpat və slyuda kimi mineralların birləşməsindən yaranır.

Süxur və mineral anlayışları bir-birindən fərqlənir. Mineral müəyyən kimyəvi tərkibə və kristal quruluşa malik təbii maddədir, süxur isə bir və ya bir neçə mineralın birlikdə yaratdığı geoloji materialdır.

Maqmatik süxurlar

Maqmatik süxurlar maqma və ya lavanın soyuyaraq bərkiməsi nəticəsində yaranır. Onlar yaranma yerindən asılı olaraq dərinlik və səth maqmatik süxurlarına ayrılır.

Maqma Yer qabığının daxilində yavaş soyuduqda iri kristallı süxurlar əmələ gələ bilər. Qranit bu tip süxurların ən tanınmış nümunələrindən biridir.

Lava Yer səthinə çıxdıqdan sonra daha sürətlə soyuduqda isə bazalt kimi daha xırda kristallı süxurlar yaranır. Maqmatik süxurlar Yer qabığının formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Çökmə süxurları

Çökmə süxurları əvvəl mövcud olmuş süxurların parçalanması, aşınması, daşınması və çöküntülərin zamanla sıxlaşaraq bərkiməsi nəticəsində əmələ gəlir.

Qumdaşı, əhəngdaşı və gil daşı çökmə süxurlarına nümunədir. Bu tip süxurlar əsasən Yer səthinə yaxın ərazilərdə formalaşır.

Çökmə süxurlarının bəzi növlərində qədim canlıların qalıqları və izləri qorunub qala bilər. Buna görə onlar Yerin geoloji keçmişinin, qədim dənizlərin, iqlimin və canlı aləmin öyrənilməsi üçün mühüm məlumat mənbəyidir.

Metamorfik süxurlar

Metamorfik süxurlar əvvəl mövcud olan maqmatik, çökmə və ya digər metamorfik süxurların yüksək temperatur, təzyiq və geoloji proseslərin təsiri altında dəyişməsi nəticəsində yaranır.

Bu zaman süxur tam ərimədən onun mineral tərkibi və quruluşu dəyişə bilər. Məsələn, əhəngdaşı metamorfizm nəticəsində mərmərə, qumdaşı isə müəyyən şəraitdə kvarsitə çevrilə bilər.

Metamorfik süxurlar dağəmələgəlmə proseslərinin və Yer qabığının dərinliklərində baş verən dəyişikliklərin öyrənilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Süxur dövranı

Süxurlar təbiətdə dəyişməz qalmır. Geoloji zaman ərzində bir süxur növü digərinə çevrilə bilər. Bu proses süxur dövranı adlanır.

Maqmatik süxur aşınaraq çöküntüyə çevrilə, həmin çöküntülərdən çökmə süxuru yarana bilər. Çökmə və ya maqmatik süxur yüksək təzyiq və temperatur təsirinə məruz qalaraq metamorfik süxura çevrilə bilər.

Metamorfik və digər süxurlar əridikdə yenidən maqma yaranır və onun soyuması nəticəsində yeni maqmatik süxurlar əmələ gəlir.

Süxurların xüsusiyyətləri

Süxurlar rəng, sərtlik, sıxlıq, məsaməlilik, tekstura və mineral tərkibinə görə fərqlənir. Bu xüsusiyyətlər süxurun hansı şəraitdə yarandığını və necə istifadə edilə biləcəyini müəyyənləşdirməyə kömək edir.

Geoloqlar süxurları öyrənərkən onların mineral tərkibini, dənəcik ölçüsünü, strukturunu və digər fiziki xüsusiyyətlərini araşdırırlar.

Süxurların tikintidə istifadəsi

Bir çox süxur tikinti və sənayedə xammal kimi istifadə olunur. Qranit möhkəmliyinə görə üzlük daşı, pilləkən, döşəmə və digər tikinti elementlərində geniş tətbiq edilir.

Əhəngdaşı sement istehsalında mühüm xammallardan biridir. Mərmər dekorativ daş kimi istifadə olunur. Bazalt isə tikinti materialları, yol infrastrukturu və müxtəlif sənaye məhsullarının istehsalında tətbiq edilə bilər.

Geologiyada süxurların əhəmiyyəti

Süxurlar Yerin geoloji tarixini öyrənmək üçün əsas məlumat mənbələrindən biridir. Onların yaşı, tərkibi və yerləşməsi qədim vulkanik proseslər, dənizlərin dəyişməsi, dağların yaranması və iqlim şəraiti haqqında məlumat verir.

Süxurların öyrənilməsi faydalı qazıntıların axtarışı, tikinti layihələrinin planlaşdırılması, mühəndis-geoloji araşdırmalar və təbii təhlükələrin qiymətləndirilməsi üçün də vacibdir.