tamaşa zalı

Tamaşa zalı nədir? Tamaşa zalı teatr, kinoteatr, mədəniyyət sarayı və digər mədəniyyət müəssisələrində tamaşaçıların səhnə əsərlərinə, konsertlərə və müxtəlif tədbirlərə baxdığı xüsusi məkandır. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində də “tamaşa zalı” teatr, kinoteatr və mədəniyyət sarayında tamaşanın göstərildiyi zal kimi izah olunur. Tamaşa zalı sadəcə oturacaqların yerləşdiyi böyük otaq deyil. Burada səhnənin görünməsi, səsin tamaşaçılara düzgün çatması, işıqlandırma və insanların rahat hərəkəti nəzərə alınır. Buna görə belə məkanların layihələndirilməsi memarlıq və texniki baxımdan xüsusi yanaşma tələb edir. Tamaşa zalının əsas hissələri Tipik teatr tamaşa zalı bir neçə əsas hissədən ibarət olur. Bunlara parter, balkon və ya yaruslar, lojalar, keçidlər və tamaşaçı oturacaqları daxildir. Zalın qarşısında isə səhnə yerləşir. Oturacaqların düzülüşü tamaşaçıların səhnəni rahat görməsinə imkan verməlidir. Sıralar arasındakı məsafə də insanların salona daxil olması və tamaşa başa çatdıqdan sonra zaldan çıxması baxımından əhəmiyyətlidir. Bəzi teatrlarda tamaşa zalı daha böyük tutuma malik olur. Məsələn, Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrının yenidən qurulmuş əsas zalı 460 tamaşaçı üçün nəzərdə tutulub və müasir səs-akustika və işıqlandırma sistemləri ilə təchiz edilib. Səhnə və tamaşaçı zalının əlaqəsi Tamaşa zalının əsas məqsədlərindən biri səhnə ilə tamaşaçı arasında düzgün əlaqə yaratmaqdır. Tamaşaçı səhnədə baş verənləri aydın görməli və aktyorların nitqini, musiqini və digər səsləri rahat eşitməlidir. Müasir teatr məkanlarında bu məqsədlə xüsusi akustik həllərdən və səs avadanlıqlarından istifadə edilir. Səhnənin işıqlandırılması da tamaşanın ümumi təsirinə böyük təsir göstərir. İşığın istiqaməti, intensivliyi və rəngi rejissorun yaratdığı səhnə həllinin bir hissəsinə çevrilə bilər. Bütün teatrlarda səhnə ilə zal arasında eyni quruluş olmur. Kiçik və eksperimental teatrlarda səhnə və tamaşaçı yerləri bir-birinə daha yaxın yerləşdirilə bilər. Bəzi müstəqil teatr nümunələrində isə səhnə ilə tamaşaçı zalı arasında kəskin sərhədin olmaması tamaşanın əsas xüsusiyyətlərindən birinə çevrilir. Tamaşa zalında akustikanın rolu Akustika tamaşa zalının ən vacib xüsusiyyətlərindən biridir. Akustikası düzgün qurulmayan zalda səs bəzi yerlərdə zəif, digər hissələrdə isə həddindən artıq güclü eşidilə bilər. Əks-səda da aktyorların nitqinin və musiqinin aydınlığını azalda bilər. Buna görə zalın ölçüsü, forması, divar və tavanların materialları, oturacaqlar və digər elementlər səsin yayılması nəzərə alınmaqla seçilir. Müasir teatrların yenidən qurulması zamanı səs-akustika sistemlərinin yenilənməsinə xüsusi diqqət yetirilməsi də bununla bağlıdır. Tarixi teatrların tamaşa zalları Azərbaycanın teatr memarlığında tamaşa zalları müxtəlif dövrlərdə fərqli üslublarda yaradılıb. XIX əsrin sonlarında Bakıda teatr binalarının inkişafı ilə tamaşa zallarının planlaşdırılması və dekorasiyası da təkmilləşib. Məsələn, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatr binasında XIX əsrin sonlarında aparılan yenidənqurma zamanı tamaşa zalının tutumu artırılıb, parter, lojalar və balkonlar yenidən təşkil edilib. Zalın forması da tamaşaçıların səhnəni daha yaxşı görməsinə imkan verəcək şəkildə dəyişdirilib. Bu nümunələr göstərir ki, tamaşa zalının quruluşu yalnız estetik məqsəd daşımır. Zalın forması və planlaşdırılması tamaşaçının rahatlığı, səhnənin görünməsi və səsin yayılması kimi praktiki məsələlərlə birbaşa bağlıdır. Yaxşı tamaşa zalını fərqləndirən xüsusiyyətlər Keyfiyyətli tamaşa zalında bir neçə əsas tələb birlikdə təmin edilməlidir. Tamaşaçı səhnəni maneəsiz görə bilməli, səsi aydın eşitməli və öz yerində rahat oturmalıdır. Eyni zamanda salonda havalandırma, işıqlandırma və təhlükəsiz çıxışlar üçün uyğun şərait yaradılmalıdır. Müasir mədəniyyət məkanlarında bu tələblərə texnoloji imkanlar da əlavə olunur. Elektron işıqlandırma, peşəkar səs sistemləri və səhnə mexanizmləri tamaşanın daha yüksək səviyyədə təqdim edilməsinə kömək edir. Nəticədə tamaşa zalı teatr və digər səhnə sənətləri üçün əsas məkanlardan biridir. Onun uğurlu quruluşu memarlıq, akustika, texnologiya və tamaşaçı rahatlığının birləşməsindən asılıdır. Düzgün layihələndirilmiş zal həm səhnə əsərinin daha yaxşı təqdim olunmasına, həm də tamaşaçının mədəni tədbirdən aldığı təəssüratın güclənməsinə şərait yaradır.