Tamaşa zalı

Tamaşa zalı teatr, konsert, kino, təqdimat, konfrans və digər səhnə tədbirlərini izləmək üçün tamaşaçıların yerləşdiyi xüsusi məkandır. Belə zalın əsas hissələrinə tamaşaçı oturacaqları, keçidlər, səhnə və ya ekran istiqamətində qurulmuş baxış sahəsi, giriş-çıxışlar və fövqəladə təxliyə yolları daxildir. Teatr və konsert komplekslərində tamaşa zalı səhnə, kulis, foye, qarderob və texniki otaqlarla birlikdə vahid funksional sistem yaradır.

Yaxşı layihələndirilmiş tamaşa zalında yalnız mümkün qədər çox oturacaq yerləşdirmək məqsəd deyil. Tamaşaçının səhnəni rahat görməsi, səsi aydın eşitməsi, zala təhlükəsiz daxil olub çıxması, əlilliyi olan şəxslər üçün əlçatanlığın təmin edilməsi, uyğun temperatur və havalandırmanın saxlanılması da nəzərə alınmalıdır.

Tamaşa zalının quruluşu

Zalın quruluşu binanın təyinatından asılıdır. Dram teatrında səhnə ilə tamaşaçı arasında klassik frontal yerləşmə geniş yayıldığı halda, konsert zalında akustik tələblər daha fərqli plan tələb edə bilər. Kinoteatrda isə əsas diqqət ekranın görünüşünə və audiovizual sistemlərə yönəlir.

Tamaşaçı yerləri bir səviyyədə və ya yüksələn sıralarla təşkil edilə bilər. Böyük teatrların bir hissəsində parterlə yanaşı balkon, loja və müxtəlif səviyyələrdə tamaşaçı yerləri olur.

Sıraların yüksəklik fərqi təsadüfi seçilmir. Məqsəd öndə oturan insanların arxadakı tamaşaçının baxış xəttini mümkün qədər az məhdudlaşdırmasıdır.

Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrının rəsmi məlumatında, məsələn, teatrın böyük səhnəsində 469, kiçik səhnəsində isə 117 tamaşaçı yerinin olduğu göstərilir. Bu nümunə eyni mədəniyyət müəssisəsində belə müxtəlif tutumlu tamaşa məkanlarının yaradıla bildiyini göstərir.

Səhnə və tamaşaçı zalı arasındakı əlaqə

Teatr tipli tamaşa zalının əsas istiqamətləndirici elementi səhnədir. Oturacaqların yerləşməsi, baxış bucaqları və zalın akustik quruluşu səhnənin mövqeyinə uyğun planlaşdırılır.

Klassik teatrlarda səhnə tamaşaçı zalından portal vasitəsilə ayrılan ayrıca texniki sahə ola bilər. Səhnənin arxasında dekorasiyaların və aktyorların hərəkəti üçün tamaşaçının görmədiyi iş sahələri yerləşir.

Müasir çoxfunksiyalı zallarda isə səhnə quruluşu dəyişdirilə bilər. Konsert, konfrans, teatr tamaşası və təqdimat üçün eyni məkan müxtəlif şəkildə təşkil oluna bilər.

Səhnənin ölçüsü ilə zalın tutumu arasında da funksional uyğunluq olmalıdır. Kiçik səhnənin həddindən artıq böyük zalda yerləşdirilməsi tamaşaçı ilə təqdimat arasındakı vizual əlaqəni zəiflədə bilər.

Parter nədir?

Parter tamaşa zalının əsas döşəmə səviyyəsində, adətən səhnənin qarşısında yerləşən tamaşaçı hissəsidir.

Bir çox teatrda oturacaqların böyük hissəsi məhz parterdə yerləşir. Səhnəyə yaxınlıq baxımından əlverişli olsa da, konkret yerin rahatlığı səhnənin hündürlüyündən və sıraların quruluşundan asılıdır.

İlk sırada oturmaq hər zaman ən yaxşı görünüş demək deyil. Səhnə yüksəkdirsə, çox yaxın məsafədən bütün səhnəni eyni anda görmək çətinləşə bilər.

Zalın orta hissəsində yerləşən yerlər isə bəzi tamaşalarda həm ümumi səhnə görünüşü, həm də səsin qəbul edilməsi baxımından daha balanslı ola bilər.

Balkon və loja nədir?

Balkon əsas zal səviyyəsindən yuxarıda yerləşən tamaşaçı hissəsidir. Böyük teatr və konsert zallarında bir və ya bir neçə balkon səviyyəsi ola bilər.

Loja isə adətən zalın yan və ya müəyyən xüsusi hissəsində yerləşən, digər oturacaq sahələrindən qismən ayrılmış tamaşaçı bölməsidir.

Tarixi teatr memarlığında lojalar yalnız baxış yeri deyil, zalın memarlıq görünüşünün mühüm elementi kimi də formalaşıb.

Müasir zallarda balkon və lojaların layihələndirilməsi zamanı onların altındakı və arxasındakı yerlərdə səs və görünüşün zəifləməməsi nəzərə alınmalıdır.

Tamaşa zalında akustika niyə vacibdir?

Akustika tamaşa zalının keyfiyyətini müəyyən edən əsas xüsusiyyətlərdən biridir.

Teatr tamaşasında aktyorun nitqi aydın eşidilməli, konsertdə isə musiqinin müxtəlif tezlikləri zal boyunca mümkün qədər düzgün yayılmalıdır. Səsin divar, tavan və digər səthlərdən həddindən artıq əks olunması nitqin anlaşılmasını çətinləşdirə bilər.

Əksinə, bütün səsləri güclü şəkildə udan məkan musiqinin və canlı ifanın təbii səslənməsini zəiflədə bilər.

Buna görə divar və tavanların forması, üzlük materialları, oturacaqlar və akustik panellər layihələndirmə zamanı birlikdə qiymətləndirilir.

Konsert zalı, dram teatrı və kinoteatr üçün optimal akustik şərait eyni olmadığından hər məkan öz funksiyasına uyğun hazırlanır.

Tamaşaçı yerlərinin görünüş bucağı

Tamaşa zalında hər oturacaqdan səhnənin əsas hissəsinin görünməsi arzuolunandır.

Bunun üçün sıraların yerləşməsi və döşəmənin mailliyi hesablanır. Arxadakı tamaşaçının baxış xətti qarşıdakı insanın başı ilə tam bağlanmamalıdır.

Balkonlarda da eyni prinsip tətbiq edilir. Balkonun ön konstruksiyası və ya digər memarlıq elementi səhnənin görünüşünü həddindən artıq məhdudlaşdırmamalıdır.

Kinoteatrlarda isə baxış xətti ekranın ölçüsü və yerləşdiyi hündürlüklə əlaqəli hesablanır.

Buna görə tamaşa zalında oturacaq sayı artırılarkən sadəcə boş sahələrə əlavə stullar yerləşdirmək düzgün yanaşma deyil. Görünüş, keçid və təhlükəsizlik tələbləri birlikdə nəzərə alınmalıdır.

Keçidlər niyə boş saxlanılmalıdır?

Sıralar arasındakı və zal daxilindəki keçidlər insanların öz yerlərinə rahat çatması ilə yanaşı, fövqəladə vəziyyətdə təxliyə üçün də istifadə olunur.

Keçidlərə əlavə stul, dekorasiya, kabel, qutu və digər əşyaların qoyulması insanların hərəkətini çətinləşdirə bilər.

Adi şəraitdə kiçik görünən maneə yanğın və ya başqa fövqəladə hadisə zamanı insanların eyni anda çıxışa yönəlməsi nəticəsində ciddi problemə çevrilə bilər.

Azərbaycanın yanğın təhlükəsizliyi üzrə normativ tələblərində insanların kütləvi olduğu obyektlərdə təxliyə yolları və çıxışlarının sərbəst saxlanılması təhlükəsizliyin əsas prinsiplərindən biridir.

Fövqəladə çıxışlar

Tamaşa zalının təhlükəsizliyi üçün əsas məsələlərdən biri insanların fövqəladə vəziyyətdə binanı tez tərk edə bilməsidir.

Zalın tutumu və planına uyğun sayda çıxış nəzərdə tutulur. Təxliyə marşrutları aydın olmalı və insanların çıxış istiqamətini tapa bilməsi üçün müvafiq nişanlardan istifadə edilməlidir.

Fövqəladə çıxış qapısının qarşısında mebel və ya başqa maneə yerləşdirilməsi yolverilməzdir.

İnsanların çox olduğu tədbirlərdə bu məsələ xüsusilə vacibdir. Yanğın zamanı əsas risklərdən biri yalnız alov deyil, tüstü və insanların eyni vaxtda çıxışlara yönəlməsi nəticəsində yaranan sıxlıqdır.

Bu səbəbdən zalın faktiki tamaşaçı sayı layihədə nəzərdə tutulmuş təhlükəsiz tutuma uyğun saxlanılmalıdır.

Yanğın təhlükəsizliyi

Tamaşa zallarında səhnə dekorasiyaları, pərdələr, elektrik avadanlığı, işıqlandırma sistemləri və çoxsaylı insanların eyni məkanda olması yanğın təhlükəsizliyinə xüsusi yanaşma tələb edir.

Yanğın aşkarlama və xəbərdarlıq sistemləri binanın xüsusiyyətinə uyğun qurulmalıdır. İlkin yanğınsöndürmə vasitələri əlçatan saxlanmalı və onların qarşısı bağlanmamalıdır.

Səhnə işıqlandırması və digər elektrik avadanlığında müvəqqəti elektrik bağlantılarının nizamsız qurulması əlavə risk yarada bilər.

Tədbirdən əvvəl çıxışların, keçidlərin və yanğın təhlükəsizliyi avadanlığının vəziyyətinin yoxlanılması xüsusilə kütləvi tədbirlərdə faydalı təhlükəsizlik tədbiridir.

İşıqlandırma necə təşkil olunur?

Tamaşa zalında işıqlandırma tədbirin mərhələsinə uyğun dəyişir.

Tamaşa başlamazdan əvvəl tamaşaçıların öz yerlərini rahat tapması üçün ümumi işıqlandırma istifadə edilir. Proqram başladıqda əsas zal işıqları zəiflədilir və diqqət səhnəyə yönəldilir.

Lakin zal tam qaranlıq vəziyyətə gətirilsə belə, təhlükəsiz hərəkət üçün pillə və keçidlərin istiqamətini göstərən aşağı səviyyəli işıqlandırma istifadə oluna bilər.

Fövqəladə vəziyyətdə əsas elektrik enerjisi kəsilərsə, təxliyə marşrutlarının görünməsi üçün qəza işıqlandırması mühüm rol oynayır.

Səhnə işıqlandırması isə ayrıca peşəkar sistemdir. Projektorların istiqaməti, intensivliyi və idarə olunması tamaşanın vizual tərtibatının bir hissəsini təşkil edir.

Havalandırma və temperatur

Bir zalda yüzlərlə insanın uzun müddət qalması havanın keyfiyyətinə və temperaturuna ciddi təsir göstərə bilər.

Buna görə tamaşa zalında effektiv ventilyasiya və uyğun hallarda kondisioner sistemi tələb olunur. Sistem zalın tutumuna və istifadə rejiminə uyğun layihələndirilməlidir.

Havanın kifayət qədər dəyişməməsi temperaturun yüksəlməsinə və insanların narahatlıq hiss etməsinə səbəb ola bilər.

Digər tərəfdən, ventilyasiya sisteminin yaratdığı səs teatr və konsert zamanı tamaşaçıya mane olmamalıdır. Bu səbəbdən tamaşa zalında mühəndis sistemlərinin layihələndirilməsi akustik tələblərlə birlikdə aparılır.

Əlilliyi olan şəxslər üçün əlçatanlıq

Müasir tamaşa zalı müxtəlif fiziki imkanlara malik insanların istifadə edə biləcəyi formada təşkil edilməlidir.

Əlil arabası istifadəçiləri üçün uyğun giriş və tamaşa yerlərinin yaradılması, pilləsiz marşrut və ya lift imkanının olması vacibdir.

Belə yerlər təsadüfi boş sahədə deyil, səhnəni normal görməyə imkan verən mövqedə təşkil edilməlidir.

Əlçatanlıq yalnız əlil arabası ilə məhdudlaşmır. Görmə və eşitmə məhdudiyyətləri olan tamaşaçıların ehtiyacları da müasir mədəniyyət obyektlərinin layihələndirilməsində nəzərə alına bilər.

Tamaşa zalı ilə foye arasındakı fərq

Tamaşa zalı və foye eyni məkan deyil.

Tamaşa zalı insanların oturaraq proqramı izlədiyi əsas hissədir. Foye isə tamaşaçıların tədbirdən əvvəl və fasilə zamanı toplandığı ümumi sahədir.

Foyedə qarderob, məlumat masası, bilet yoxlama sahəsi və digər xidmət nöqtələri yerləşə bilər.

Bu iki məkanın düzgün əlaqələndirilməsi tamaşaçı axınının idarə olunmasına kömək edir. Tədbir bitdikdə yüzlərlə insanın eyni anda zaldan foyeyə və daha sonra binanın çıxışlarına hərəkət edə biləcəyi əvvəlcədən nəzərə alınmalıdır.

Tamaşa zalı hansı tədbirlər üçün istifadə olunur?

Tamaşa zalının istifadəsi onun texniki imkanlarından asılıdır. Klassik teatr zalı dram, opera və digər səhnə əsərləri üçün istifadə edilə bilər.

Konsert zalında orkestr, instrumental musiqi, vokal və digər musiqi proqramları keçirilir.

Çoxfunksiyalı zallarda konfrans, mükafatlandırma mərasimi, təqdimat, ictimai görüş, film nümayişi və müxtəlif mədəni tədbirlər də təşkil edilə bilər.

Bu zaman səhnə, səs, işıq və oturacaq sistemi tədbirin formatına uyğunlaşdırılır.

Məsələn, Heydər Əliyev Mərkəzinin rəsmi məlumatında Auditoriumun konsert, konfrans, forum və digər tədbirlərin keçirilməsi üçün nəzərdə tutulduğu göstərilir. Kompleksdə müxtəlif funksiyalı zalların olması müasir tamaşa məkanlarının yalnız bir tədbir növü ilə məhdudlaşmadığını göstərən nümunədir.

Tamaşa zalında təhlükəsizlik və rahatlıq birlikdə nəzərə alınır

Tamaşa zalının keyfiyyəti yalnız səhnənin gözəlliyi və ya oturacaqların sayı ilə ölçülmür. Görünüş, akustika, temperatur, işıqlandırma, rahat oturacaq, əlçatanlıq və təhlükəsiz təxliyə imkanları birlikdə məkanın funksionallığını müəyyən edir.

Tamaşaçı tədbir zamanı texniki sistemlərin əksəriyyətini görmür. Lakin ventilyasiyanın işləməsi, səsin düzgün yayılması, pillələrin görünməsi və keçidlərin rahat olması onun ümumi təəssüratına birbaşa təsir göstərir.

Xüsusilə teatr, konsert və digər kütləvi tədbirlərdə təhlükəsizlik tədbirin ayrılmaz hissəsidir. Zalın tutumuna əməl olunması, keçid və çıxışların açıq saxlanılması, yanğın təhlükəsizliyi sistemlərinin işlək olması və personalın fövqəladə vəziyyət prosedurlarını bilməsi insanların təhlükəsizliyi üçün vacibdir.

Beləliklə, tamaşa zalı sadəcə səhnənin qarşısında yerləşdirilmiş oturacaqlar toplusu deyil. O, tamaşanın və ya tədbirin rahat izlənməsi üçün memarlıq, akustika, işıqlandırma, mühəndis sistemləri və təhlükəsizlik həllərinin birlikdə işlədiyi xüsusi ictimai məkandır.