Tar

Tar Azərbaycan musiqi mədəniyyətində xüsusi yer tutan simli, mizrabla çalınan musiqi alətidir. O, Azərbaycan muğamının əsas alətlərindən biri olmaqla yanaşı solo ifalarda, instrumental ansambllarda, xalq çalğı alətləri orkestrlərində və xanəndəni müşayiət edən muğam üçlüyündə geniş istifadə olunur. Azərbaycan tarının müasir quruluşunun formalaşması XIX əsrdə yaşamış məşhur tarzən Mirzə Sadıq Əsəd oğlunun — Sadıqcanın adı ilə bağlıdır.

Tar yalnız Azərbaycanda deyil, İran və regionun digər musiqi ənənələrində də mövcuddur. Bununla belə, Azərbaycan tarı quruluşu, simlərinin sayı, ifa texnikası və sinədə tutulması ilə digər tar növlərindən fərqlənən özünəməxsus musiqi alətidir.

“Tar” sözünün mənası

“Tar” sözü fars dilində “sim” mənasını verir. Bu söz bir sıra Şərq simli alətlərinin adlarında da görünür. Setar, dutar və sitar kimi musiqi alətlərinin adlarında “tar” komponenti onların simli alət olması ilə əlaqəlidir.

Tarın özü isə uzun tarixi inkişaf yolu keçmiş ayrıca musiqi alətidir. Müxtəlif dövrlərdə onun quruluşunda və ifa üsullarında dəyişikliklər baş verib və nəticədə fərqli regional tar ənənələri yaranıb.

Azərbaycan tarının tarixi

Tarın daha qədim formaları Yaxın və Orta Şərqin musiqi mədəniyyətində əsrlər boyunca istifadə olunub. Azərbaycanda isə alətin inkişafında XIX əsr xüsusi mərhələ hesab edilir.

Azərbaycan tarının müasir formasının yaranması əsasən Şuşada yaşayıb-yaratmış virtuoz tarzən Sadıqcanın fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir. O, tarın konstruksiyasında mühüm dəyişikliklər apararaq alətin imkanlarını genişləndirib.

Sadıqcanın yenilikləri sonrakı Azərbaycan tar ifaçılığı məktəbinin formalaşmasına ciddi təsir göstərib.

Sadıqcan və Azərbaycan tarının təkmilləşdirilməsi

Sadıqcan — Mirzə Sadıq Əsəd oğlu XIX əsrin ən məşhur Azərbaycan tarzənlərindən biri olub. Onun əsas xidmətlərindən biri ənənəvi tarın quruluşunu dəyişdirərək Azərbaycan tarının yeni modelini yaratmasıdır.

Alətin gövdəsinin ölçü və quruluşunda dəyişikliklər aparılıb, sim sistemi təkmilləşdirilib və tarın texniki imkanları genişləndirilib. Ən mühüm dəyişikliklərdən biri isə ifa üsulu ilə bağlı idi.

Əvvəllər tarın diz üzərində tutulması geniş yayılmışdı. Sadıqcanın təkmilləşdirdiyi Azərbaycan tarı isə sinə üzərində üfüqi vəziyyətdə tutulmağa başladı. Bu mövqe ifaçının sol əlini daha sərbəst istifadə etməsinə və mürəkkəb texniki üsulları yerinə yetirməsinə imkan verdi.

Tarın quruluşu

Azərbaycan tarı mürəkkəb konstruksiyaya malikdir. Alətin əsas hissələri çanaq, qol və kəllədən ibarətdir. Bunlarla yanaşı üzlük, pərdələr, simlər, aşıqlar, xərək və digər elementlər də tarın səsinin yaranmasında iştirak edir.

Tarın hər detalı alətin akustik xüsusiyyətlərinə təsir göstərir. Buna görə peşəkar tar hazırlanması yalnız ağac emalı deyil, həm də musiqi akustikası və ənənəvi sənətkarlıq bilikləri tələb edir.

Tarın çanağı

Tarın ən xarakterik hissəsi onun iki hissəli çanağıdır. Formasına görə bu hissələr böyük və kiçik kasanı xatırladır.

Çanağın hazırlanmasında ənənəvi olaraq tut ağacından istifadə edilir. Ağacın seçilməsi, qurudulması və işlənməsi alətin gələcək səsinə təsir göstərir.

Çanağın açıq tərəfi nazik membranla örtülür. Simlərin yaratdığı vibrasiya xərək vasitəsilə bu səthə və gövdəyə ötürülərək səsin güclənməsini təmin edir.

Tarın qolu və pərdələri

Tarın uzun qolu üzərində pərdələr yerləşdirilir. Tarzən sol əlin barmaqları ilə simləri bu pərdələrə sıxaraq müxtəlif yüksəklikdə səslər əldə edir.

Azərbaycan muğam musiqisinin xüsusiyyətlərinə görə tarın pərdə sistemi yalnız Qərb musiqisindəki bərabər temperasiyalı yarımtonlarla məhdudlaşmır. Muğam ifası üçün lazım olan daha incə səs münasibətlərinin alınması tarın pərdə sisteminin mühüm xüsusiyyətidir.

Pərdələrin dəqiq yerləşdirilməsi buna görə həm alətin hazırlanması, həm də sazlanması zamanı xüsusi diqqət tələb edir.

Tarın simləri

Müasir Azərbaycan tarı adətən 11 simə malikdir. Simlərin hamısı eyni funksiyanı yerinə yetirmir. Onların bir hissəsi əsas melodiyanın ifası, digərləri isə müşayiət, rezonans və səsin zənginləşdirilməsi üçün istifadə olunur.

Simlərin birlikdə işləməsi tara xarakterik parlaq və rezonanslı tembr verir. Tarzən müxtəlif sim qruplarından istifadə edərək həm melodik xətti, həm ritmik vurğuları, həm də muğam üçün lazım olan davamlı səs fonunu yarada bilir.

Tarın köklənməsi ifa ediləcək muğama və musiqi əsərinin xüsusiyyətlərinə uyğun dəyişə bilər.

Tar necə çalınır?

Tar mizrab vasitəsilə çalınır. İfaçı tarı sinəsinə sıxaraq sağ əli ilə mizrab vasitəsilə simlərə toxunur, sol əlin barmaqları ilə isə qol üzərindəki pərdələrdə səslərin yüksəkliyini dəyişir.

İfa zamanı sadəcə simə bir dəfə toxunmaq kifayət deyil. Tar musiqisində müxtəlif mizrab hərəkətləri, tremolo, sürətli keçidlər, ritmik vurğular və sol əl texnikaları geniş istifadə olunur.

Peşəkar tarzənin ifasında sağ və sol əlin koordinasiyası xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Mizrab nədir?

Mizrab tarın simlərinə toxunmaq üçün istifadə edilən kiçik ifa vasitəsidir. O, sağ əlin barmaqları arasında tutulur.

Mizrabın simə hansı istiqamətdə və hansı qüvvə ilə vurulması səsin xarakterinə təsir edir. Yumşaq toxunuş daha sakit səs yarada bildiyi halda, daha güclü mizrab hərəkəti parlaq və kəskin səslənmə verə bilər.

Tar ifaçılığında mizrab texnikasının öyrənilməsi əsas mərhələlərdən biridir.

Tarın səsi

Tar geniş ifadə imkanlarına malik musiqi alətidir. Onun səsi həm güclü və parlaq, həm də yumşaq və emosional səslənə bilər.

Bu xüsusiyyət muğam ifasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Muğamın müxtəlif şöbə və guşələrində emosional vəziyyət dəyişdikcə tarzən də dinamika, mizrab texnikası və melodik ornamentlər vasitəsilə ifanın xarakterini dəyişir.

Tar solo alət kimi də kifayət qədər güclü səs və ifadə imkanlarına malikdir.

Tar və Azərbaycan muğamı

Azərbaycan tarı muğam ifaçılığının əsas alətlərindən biridir. Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz və digər muğamların instrumental təqdimatında tar aparıcı rol oynaya bilər.

Tarzən muğam zamanı yalnız əvvəlcədən yazılmış melodiyanı mexaniki şəkildə ifa etmir. Muğam ənənəsində improvizasiya və ifaçının musiqi düşüncəsi böyük əhəmiyyət daşıyır.

Buna görə peşəkar tarzən muğamın lad sistemini, şöbə və guşələrinin ardıcıllığını, melodik inkişaf prinsiplərini və xanəndə ilə qarşılıqlı əlaqəni dərindən bilməlidir.

Muğam üçlüyündə tar

Azərbaycan muğamının ənənəvi ifa formalarından biri muğam üçlüyüdür. Bu heyət adətən xanəndə, tarzən və kamança ifaçısından ibarət olur. Xanəndə eyni zamanda qaval da ifa edə bilər.

Bu ansamblda tar melodik və müşayiətedici funksiyaları birləşdirir. Tarzən xanəndənin oxuduğu melodik xəttə cavab verir, instrumental keçidlər edir və muğamın inkişafını istiqamətləndirən əsas musiqiçilərdən biri olur.

Tar və kamançanın tembr fərqi isə ansamblın səslənməsinə xüsusi rəng verir.

Tarzən kimdir?

Tar ifa edən musiqiçi tarzən adlanır. Tarzən olmaq yalnız alətin texniki ifasını öyrənmək demək deyil. Peşəkar ifaçı muğam nəzəriyyəsini, ritmi, musiqi yaddaşını və ansambl daxilində qarşılıqlı ifanı mənimsəməlidir.

Tarzən solo ifaçı, muğam üçlüyünün üzvü, xalq çalğı alətləri ansamblının və ya orkestrinin musiqiçisi kimi fəaliyyət göstərə bilər.

Azərbaycan musiqi tarixində Sadıqcan, Qurban Pirimov, Bəhram Mansurov və Hacı Məmmədov kimi görkəmli tarzənlərin adları xüsusi yer tutur.

Qurban Pirimov və tar ifaçılığı

Qurban Pirimov Azərbaycan tar məktəbinin görkəmli nümayəndələrindən biri hesab edilir. O, uzun illər məşhur xanəndə Cabbar Qaryağdıoğlunu müşayiət edib və Azərbaycan muğam sənətinin inkişafında iştirak edib.

Pirimovun ifaçılıq fəaliyyəti tarın XX əsrdə professional konsert və səhnə musiqisinin mühüm alətlərindən birinə çevrilməsi prosesinin bir hissəsi olub.

Sonrakı tarzən nəsilləri də bu ənənəni davam etdiriblər.

Tar və xalq çalğı alətləri orkestri

Tar yalnız muğam üçlüyündə istifadə edilmir. Azərbaycan xalq çalğı alətləri orkestrlərində də tar əsas simli alətlərdən biridir.

Orkestr üçün müxtəlif registrlərdə səslənən tar növlərindən istifadə oluna bilər. Bu, tar ailəsinin orkestr daxilində daha geniş səs diapazonunu əhatə etməsinə imkan verir.

Azərbaycan bəstəkarları tar üçün solo əsərlər və orkestr müşayiətli kompozisiyalar da yaradıblar.

Tar üçün yazılmış professional musiqi

XX əsrdə Azərbaycan professional bəstəkarlıq məktəbinin inkişafı tarın imkanlarını daha da genişləndirib. Alət xalq və muğam musiqisinin sərhədlərindən çıxaraq akademik konsert repertuarında da istifadə edilməyə başlayıb.

Tar üçün konsertlər, instrumental pyeslər və digər əsərlər yazılıb. Bu proses alətin texniki imkanlarının sistemli şəkildə inkişafına və tar tədrisinin professional musiqi təhsili müəssisələrində möhkəmlənməsinə şərait yaradıb.

Beləliklə, müasir Azərbaycan tarı həm ənənəvi, həm də professional bəstəkar musiqisinin ifasında istifadə olunur.

Azərbaycan tarı və İran tarı arasındakı fərq

Azərbaycan və İran musiqi mədəniyyətində istifadə edilən tarlar eyni tarixi alət ailəsinə aid olsalar da, müasir formaları eyni deyil.

Azərbaycan tarının ən nəzərəçarpan fərqlərindən biri 11 simli quruluşu və sinə üzərində tutulmasıdır. İran tarı isə fərqli sim sistemi və ifa mövqeyinə malikdir.

Repertuar və musiqi sistemləri də fərqlənir. Azərbaycan tarı Azərbaycan muğamı ilə, İran tarı isə İran klassik musiqisinin dastgah sistemi ilə sıx bağlıdır.

Buna görə “tar” sözündən danışarkən hansı musiqi ənənəsinə aid alətin nəzərdə tutulduğunu müəyyən etmək vacibdir.

Tarın hazırlanması

Tar hazırlanması ənənəvi musiqi aləti ustalığının mürəkkəb sahələrindən biridir. Usta ağac materialını seçir, çanağı formalaşdırır, qol və digər hissələri hazırlayır, pərdələri yerləşdirir və alətin ümumi balansını tənzimləyir.

Alətin yalnız zahiri görünüşü deyil, akustik xüsusiyyətləri də ustanın işindən asılıdır. Çanağın ölçüsü, ağacın xüsusiyyəti, membranın vəziyyəti və xərəyin yerləşməsi səsə təsir edə bilər.

Keyfiyyətli tarın hazırlanması buna görə uzunmüddətli təcrübə tələb edən sənətkarlıq işidir.

Tar necə qorunmalıdır?

Tar ağac və həssas təbii materiallardan hazırlandığı üçün temperatur və rütubətin kəskin dəyişməsindən qorunmalıdır. Həddindən artıq quru və ya rütubətli mühit alətin hissələrinin formasına və səslənməsinə təsir edə bilər.

Alət istifadə olunmadıqda uyğun futlyarda saxlanmalı, zərbədən və birbaşa günəş şüasından qorunmalıdır. Simlər, pərdələr və membran da vaxtaşırı yoxlanmalıdır.

Peşəkar alətdə ciddi təmir və sazlama işlərinin təcrübəli tar ustası tərəfindən aparılması daha məqsədəuyğundur.

Azərbaycan tarı UNESCO siyahısında

Azərbaycan tarının hazırlanması və ifaçılıq sənəti beynəlxalq səviyyədə də tanınıb. “Tarın hazırlanması və ifaçılıq sənəti” 2012-ci ildə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.

UNESCO bu ənənəni tarın hazırlanması, ifası və həmin biliklərin nəsildən-nəslə ötürülməsi ilə birlikdə qiymətləndirir. Bu baxımdan tar yalnız musiqi aləti deyil, həm də ustalıq, ifaçılıq və şifahi musiqi ənənəsini birləşdirən mədəni irs nümunəsidir.

UNESCO qeydiyyatı Azərbaycan tarının ölkənin qeyri-maddi mədəni irsinin mühüm elementlərindən biri olduğunu beynəlxalq səviyyədə təsdiqləyir.

Tarın Azərbaycan mədəniyyətində yeri

Tar Azərbaycan musiqisinin ən tanınan simvollarından biridir. Onun səsi muğam, xalq mahnıları, təsniflər, rənglər və professional bəstəkar əsərləri ilə sıx bağlıdır.

Alətin XIX əsrdə Sadıqcan tərəfindən təkmilləşdirilməsi, sonrakı tarzən məktəblərinin formalaşması və professional musiqi təhsilinə daxil olması tarın müasir Azərbaycan musiqisində mövqeyini möhkəmləndirib.

Bu gün tar həm ənənəvi muğam məclisində, həm böyük konsert səhnəsində, həm də musiqi təhsili sistemində yaşamağa davam edən musiqi alətidir.