Tar ifaçısı

İfaçılığı SənətiAzərbaycan musiqi mədəniyyətinin, xüsusən də şifahi ənənəli klassik irsimiz olan muğam sənətinin mərkəzində dayanan ən mühüm musiqi alətlərindən biri tardır. Bu ecazkar simli alətin səsini canlı sənət əsərinə çevirən, ona ruh verən şəxs isə tar ifaçısı (və ya tarzən) adlanır. Tar ifaçılığı sadəcə texniki bir bacarıq deyil; o, əsrlər boyu formalaşmış milli fəlsəfəni, Şərq intonasiyasını və improvizasiya məharətini barmaqların hərəkəti ilə simlərə köçürmək sənətidir. Azərbaycan tar ifaçılığı sənəti özünün unikal xüsusiyyətlərinə görə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilmişdir.Tarın Təkamülü və Sadıqcan İnqilabıMüasir tar ifaçılarının istifadə etdiyi Azərbaycan tarı, XIX əsrin ikinci yarısına qədər mövcud olan qədim şərq tarından köklü şəkildə fərqlənir. Bu fərqi və inqilabı yaradan şəxs dahi Azərbaycan tarzəni Sadıqcan (Sadıq Əsəd oğlu) olmuşdur.Sadıqcanın tar ifaçılığı sənətinə və alətin strukturuna gətirdiyi əsas yeniliklər bunlardır:Simlərin Artırılması: O, qədim 5 simli tarı təkmilləşdirərək simlərin sayını 11-ə çatdırmış, bununla da alətin səs diapazonunu və ifa imkanlarını inanılmaz dərəcədə genişləndirmişdir.İfa Üslubunun Dəyişməsi: Əvvəllər tar diz üstündə ifa olunurdusa, Sadıqcan aləti yüngülləşdirərək onu sinəyə qaldırmışdır. Bu, tar ifaçısına daha dinamik və virtual xoreoqrafik hərəkətlərlə, kəskin texniki fəndləri icra etmək imkanı vermişdir.Tarzənin Muğam Üçlüyündə Strateji RoluAzərbaycan muğam ifaçılığında tar ifaçısı mərkəzi funksiyanı daşıyır. Xanəndə (müğənni) və kamança ifaçısı ilə birlikdə qurulan Muğam Üçlüyündə tarzən həm müşayiətçi, həm də ansamblın musiqi rəhbəri (lideri) rolunda çıxış edir.Muğam İdarəçiliyi: Tarzən muğamın dəstgah (bütöv) şöbələrini bir-birinə bağlayan instrumental bəstələri (rəng və dirəmidləri) ifa edir, xanəndənin səs diapazonuna uyğun olaraq aləti kökləyir və improvizasiya zamanı ona musiqi istiqaməti verir.İfa Texnikasının ElementləriFunksional TəsviriMizrab VuruşlarıTarın simlərinə kiçik sümük və ya ebonit lövhəciklə (mizrabla) vurulan kəskin, ritmik zərbələr. Üst, alt və cüt mizrab texnikaları ritmi idarə edir.Xun (Vibrasiya)Sol əlin barmaqları ilə pərdə üzərində simi sıxaraq titrətmə fəndi. Bu, muğama insan səsinə bənzər emosional, yanıqlı bir akustika qazandırır.Ləpələnmə (Tremolo)Mizrabın eyni bir sim üzərində çox sürətli və fasiləsiz hərəkəti vasitəsilə səsin dalğavari şəkildə uzadılması effekti.İrsi Yaşadan UstadlarAzərbaycan musiqi tarixi dünya şöhrətli tar ifaçıları yetişdirmişdir. Qurban Pirimov, Hacı Məmmədov, Əhməd Bakıxanov, Bəhram Mansurov, Həbib Bayramov, Ramiz Quliyev və Ağasəlim Abdullayev kimi ustad tarzənlər bu sənəti simfonik orkestrlərlə sintez etmiş, tarı klassik Qərb musiqisinin ifa oluna biləcəyi universal bir alət səviyyəsinə qaldırmışlar. Bu gün müasir tar ifaçıları həm xalq musiqimizi, həm də caz-muğam və avanqard kompozisiyaları qlobal səhnələrdə uğurla təqdim edirlər.