Tarix

Tarix insan cəmiyyətlərinin keçmişini, baş vermiş hadisələri, prosesləri, şəxsiyyətləri və zamanla meydana çıxan dəyişiklikləri mənbələr əsasında öyrənən elm sahəsidir. Tarixin araşdırılması yalnız hadisələrin nə vaxt baş verdiyini müəyyənləşdirməklə kifayətlənmir; onların səbəblərini, nəticələrini və müxtəlif dövrlər arasındakı əlaqələri anlamağa imkan verir.

Tarix nədir?

“Tarix” anlayışı həm bəşəriyyətin və ayrı-ayrı cəmiyyətlərin keçmişini, həm də həmin keçmişi elmi üsullarla araşdıran sahəni ifadə edir. Dövlətlərin yaranması və süqutu, müharibələr, siyasi dəyişikliklər, iqtisadi münasibətlər, mədəniyyət, gündəlik həyat və insanların fəaliyyəti tarixi tədqiqatın mövzusu ola bilər.

Tarixçi keçmişi birbaşa müşahidə edə bilmədiyi üçün müxtəlif mənbələrdən istifadə edir. Bu mənbələrin müqayisəsi və tənqidi təhlili hadisələrin mümkün qədər əsaslandırılmış şəkildə izah edilməsinə kömək edir.

Tarixi mənbələr

Keçmiş haqqında məlumat verən materiallar tarixi mənbələr hesab olunur. Yazılı sənədlər, məktublar, salnamələr, xəritələr, kitabələr, fotoşəkillər, qəzetlər, rəsmi sənədlər və şəxsi qeydlər yazılı və vizual mənbələr sırasında yer ala bilər.

Arxeoloji tapıntılar, sikkələr, silahlar, məişət əşyaları, tikililər və məzar daşları da müəyyən dövr haqqında məlumat daşıyır. Daha yaxın tarix araşdırılarkən səs və video yazıları, müsahibələr və digər rəqəmsal materiallardan da istifadə olunur.

Tarix necə öyrənilir?

Tarixi araşdırmada məlumatın hansı mənbədən gəldiyi, mənbənin nə zaman və hansı şəraitdə yaradıldığı, müəllifin mövqeyi və məlumatın başqa sübutlarla uyğunluğu nəzərə alınır.

Eyni hadisə müxtəlif mənbələrdə fərqli şəkildə təqdim oluna bilər. Buna görə tarixşünaslıqda mənbələrin müqayisəsi və tənqidi yanaşma mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi faktla onun sonradan verilmiş şərhi arasında fərqin müəyyənləşdirilməsi də tədqiqat prosesinin əsas məsələlərindəndir.

Tarixi dövrlər

Tarixi öyrənməyi asanlaşdırmaq üçün keçmiş müxtəlif dövrlərə bölünür. Geniş təsnifatda tarixəqədərki dövr, qədim dövr, orta əsrlər, yeni və müasir dövr kimi anlayışlardan istifadə olunur.

Lakin belə dövrləşdirmə bütün regionlara eyni şəkildə tətbiq edilmir. Ayrı-ayrı ölkə və xalqların tarixində siyasi, sosial və mədəni inkişaf xüsusiyyətlərinə uyğun fərqli mərhələlər müəyyənləşdirilə bilər.

Tarix və arxeologiya

Arxeologiya keçmiş cəmiyyətləri əsasən onların yaratdığı maddi qalıqlar vasitəsilə araşdırır. Qədim yaşayış yerləri, tikili qalıqları, keramika, əmək alətləri, sikkələr və digər tapıntılar yazılı məlumatın az və ya ümumiyyətlə olmadığı dövrlərin öyrənilməsində xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Tarix və arxeologiya bir-birini tamamlayan sahələrdir. Yazılı mənbələrdəki məlumatların maddi tapıntılarla müqayisəsi keçmiş haqqında daha əhatəli təsəvvür formalaşdırmağa imkan verir.

Azərbaycan tarixi

Azərbaycan tarixi qədim yaşayış məskənlərindən müasir dövlətçilik dövrünədək geniş zaman çərçivəsini əhatə edir. Ölkə ərazisində müxtəlif tarixi dövrlərə aid arxeoloji abidələr, qalalar, yaşayış məskənləri, dini tikililər, saraylar, kitabələr və digər maddi irs nümunələri mövcuddur.

Azərbaycan tarixinin araşdırılması zamanı yerli və xarici yazılı mənbələrdən, arxeoloji materiallardan, epiqrafik nümunələrdən, numizmatik tapıntılardan və digər elmi məlumatlardan istifadə edilir. Bu mənbələr ölkənin siyasi, sosial, iqtisadi və mədəni inkişafının müxtəlif mərhələlərini öyrənməyə imkan verir.

Tarix və tarixi irs

Tarixi irs keçmişin fiziki və mədəni izlərini günümüzə çatdırır. Tarixi binalar, arxeoloji abidələr, əlyazmalar, muzey eksponatları, məzar daşları və digər nümunələr müəyyən dövrün öyrənilməsi üçün mənbə rolunu oynaya bilər.

Bu irsin qorunması yalnız tarixi obyektlərin saxlanılması deyil, onların daşıdığı məlumatın gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Muzeylər, arxivlər və kitabxanalar tarixi materialların qorunması və tədqiqində mühüm rol oynayır.

Tarixi öyrənməyin əhəmiyyəti

Tarix keçmişdə baş vermiş proseslərin necə formalaşdığını və onların sonrakı dövrlərə hansı təsirləri göstərdiyini anlamağa kömək edir. Siyasi qərarlar, iqtisadi dəyişikliklər, müharibələr, miqrasiya, elmi nailiyyətlər və mədəni proseslər tarixi kontekst daxilində daha aydın qiymətləndirilə bilər.

Tarixi bilik həm də mənbələrlə işləmək, müxtəlif məlumatları müqayisə etmək və hadisələr arasında səbəb-nəticə əlaqələrini araşdırmaq bacarığını inkişaf etdirir. Bu baxımdan tarix keçmiş haqqında məlumat toplusu olmaqla yanaşı, cəmiyyətlərin zaman daxilində dəyişməsini anlamağa xidmət edən elmi sahədir.