Tarixçi alim

Tarixçi alim keçmiş dövrləri elmi metodlarla araşdıran, tarixi hadisələri, şəxsiyyətləri, dövlətləri, cəmiyyətləri və mədəni prosesləri mənbələr əsasında öyrənən tədqiqatçıdır. Tarixçi alimin əsas məqsədi keçmiş haqqında mövcud məlumatları toplamaq, onların etibarlılığını yoxlamaq, müxtəlif mənbələri müqayisə etmək və hadisələrin səbəb-nəticə əlaqələrini elmi şəkildə izah etməkdir. Tarix elmi yalnız hadisələrin xronoloji ardıcıllığını təqdim etmir, həm də siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni dəyişikliklərin necə baş verdiyini araşdırır.

Tarixçi alimin əsas fəaliyyət istiqamətləri
Tarixçi alim arxiv sənədləri, əlyazmalar, məktublar, xəritələr, salnamələr, qəzetlər, fotoşəkillər, arxeoloji materiallar və digər tarixi mənbələr üzərində işləyə bilər. Tədqiqat mövzusundan asılı olaraq alim qədim dövr, orta əsrlər, yeni və müasir tarix üzrə ixtisaslaşa bilər. Ayrı-ayrı tarixçilər siyasi tarix, hərb tarixi, iqtisadi tarix, diplomatiya tarixi, şəhər tarixi, mədəniyyət tarixi və ya din tarixi kimi xüsusi istiqamətlərdə araşdırmalar aparırlar.

Tarixi mənbələrin araşdırılması
Tarixçi alim üçün mənbəşünaslıq əsas elmi alətlərdən biridir. Tarixi sənədin nə vaxt, kim tərəfindən və hansı şəraitdə yaradıldığı araşdırılır, məlumatın obyektivliyi və etibarlılığı qiymətləndirilir. Eyni hadisə haqqında müxtəlif mənbələrin fərqli məlumat verməsi mümkündür. Buna görə tarixçi tək bir sənədə əsaslanmaq əvəzinə bir neçə müstəqil mənbəni müqayisə edərək daha əsaslandırılmış nəticə əldə etməyə çalışır.

Arxivlər tarixçi alim üçün niyə vacibdir?
Arxivlər tarix elminin əsas məlumat bazalarından hesab olunur. Dövlət sənədləri, diplomatik yazışmalar, inzibati hesabatlar, şəxsi fondlar və digər materiallar müəyyən dövrün hadisələrini daha detallı araşdırmağa imkan verir. Tarixçilər yerli arxivlərlə yanaşı xarici ölkələrin arxivlərində də tədqiqat apara bilirlər. Xüsusilə dövlətlərarası münasibətlər, müharibələr və beynəlxalq müqavilələr araşdırılarkən müxtəlif ölkələrin sənədlərinin müqayisəsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Tarixçi alim və arxeoloq arasındakı fərq
Tarixçi və arxeoloqun fəaliyyəti bir-biri ilə sıx bağlı olsa da, onların əsas tədqiqat metodları fərqlidir. Tarixçi daha çox yazılı və vizual mənbələrdən istifadə edir, arxeoloq isə qazıntılar zamanı aşkar edilən maddi mədəniyyət nümunələrini öyrənir. Qədim dövrlərin araşdırılmasında yazılı mənbələrin az olması səbəbindən arxeologiyanın məlumatları xüsusilə mühüm rol oynayır. Müasir tarixi tədqiqatlarda bu iki sahənin nəticələri çox vaxt birlikdə istifadə olunur.

Tarixçi alim və tarix müəllimi anlayışları
Tarixçi alimlə tarix müəllimi eyni anlayış deyil. Tarix müəlliminin əsas fəaliyyəti mövcud tarixi bilikləri şagird və tələbələrə öyrətməkdir. Tarixçi alimin əsas işi isə yeni elmi bilik əldə etmək, əvvəllər məlum olmayan sənədləri araşdırmaq və mövcud elmi yanaşmaları yenidən qiymətləndirməkdir. Bununla belə, bir çox tarixçi alim universitetlərdə dərs deyərək həm tədqiqatçı, həm də müəllim kimi fəaliyyət göstərir.

Tarix üzrə elmi dərəcələr
Tarix sahəsində akademik fəaliyyət göstərən tədqiqatçılar magistratura, doktorantura və sonrakı elmi mərhələlərdən keçə bilirlər. Azərbaycanda tarix sahəsində dissertasiya müdafiə etmiş tədqiqatçılara müvafiq ixtisas üzrə fəlsəfə doktoru və elmlər doktoru elmi dərəcələri verilə bilər. Dosent və professor isə müəyyən elmi və pedaqoji göstəricilər əsasında verilən elmi adlardır. Buna görə “tarixçi alim” anlayışı konkret bir elmi dərəcədən daha geniş məna daşıyır.

Tarixşünaslıq və elmi mübahisələr
Tarixşünaslıq müəyyən tarixi mövzunun müxtəlif dövrlərdə alimlər tərəfindən necə araşdırıldığını öyrənən istiqamətdir. Eyni hadisənin izahı yeni arxiv sənədlərinin tapılması, yeni metodların tətbiqi və ya əvvəlki mənbələrin yenidən təhlili nəticəsində dəyişə bilər. Tarix elmində fərqli elmi mövqelərin olması normaldır, lakin hər bir nəticənin yoxlanıla bilən mənbələr və elmi metodologiya ilə əsaslandırılması tələb olunur.

Azərbaycan tarixçilərinin tədqiqat sahələri
Azərbaycan tarixçi alimlərinin araşdırmaları qədim Azərbaycan dövlətləri, Qafqaz Albaniyası, Atabəylər, Şirvanşahlar, Səfəvilər, xanlıqlar dövrü, Rusiya imperiyası dövrü, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, sovet dövrü, Qarabağ tarixi və müasir Azərbaycan dövlətçiliyi kimi geniş mövzuları əhatə edir. Bundan başqa, Azərbaycanın arxeoloji irsi, etnoqrafiyası, diplomatik əlaqələri, şəhərlərinin tarixi və mədəniyyət abidələri də tarix elminin mühüm tədqiqat istiqamətlərindəndir.

Tarixçi alimin cəmiyyət üçün əhəmiyyəti
Tarixçi alimlərin fəaliyyəti tarixi yaddaşın qorunmasına və keçmiş hadisələr haqqında elmi biliklərin formalaşmasına xidmət edir. Onların araşdırmaları universitet təhsilində, muzey və arxiv fəaliyyətində, ensiklopediyaların hazırlanmasında, mədəni irsin qorunmasında və sənədli layihələrdə istifadə olunur. Etibarlı tarixi tədqiqat keçmiş haqqında yanlış məlumatların müəyyənləşdirilməsi və tarixi proseslərin daha düzgün başa düşülməsi üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır.