Tarixi bina

Şəhərdə gəzərkən müasir tikililər arasında görünüşü, fasadı, pəncərələri və memarlıq detalları ilə dərhal seçilən binalara rast gəlirik. Bəzən belə tikilinin qarşısından hər gün keçsək də, onun nə vaxt inşa edildiyini, kimlərin burada yaşadığını və divarlarının hansı hadisələrə şahidlik etdiyini bilmirik. Halbuki tarixi bina şəhərin keçmişini bugünkü nəsillərə çatdıran ən qiymətli maddi izlərdən biri ola bilər. Tarixi bina müəyyən dövrün memarlığını, tikinti üsullarını, həyat tərzini və mədəni xüsusiyyətlərini əks etdirən tikilidir. Belə bina yaşayış evi, saray, inzibati tikili, məktəb, hamam, karvansara, dini bina, ticarət obyekti və ya başqa məqsədlə inşa edilmiş ola bilər. Binanın tarixi dəyəri yalnız onun yaşı ilə müəyyən edilmir. Tikilinin memarlıq xüsusiyyətləri, müəyyən tarixi hadisə və ya şəxsiyyətlə əlaqəsi, şəhərin inkişafında tutduğu yer və orijinal elementlərinin qorunub saxlanılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Buna görə hər köhnə bina avtomatik olaraq tarixi bina hesab edilmir. Eyni zamanda nisbətən daha yaxın dövrdə inşa edilmiş bir tikili xüsusi memarlıq və ya tarixi əhəmiyyətinə görə qiymətli irs nümunəsinə çevrilə bilər. Tarixi binalar bizə nə danışır? Tarixi sənədlər keçmiş haqqında məlumat verir, fotoşəkillər əvvəlki dövrlərin görüntüsünü qoruyur, tarixi binalar isə insanın həmin keçmişin fiziki mühitinə daxil olmasına imkan yaradır. Bir binaya diqqətlə baxdıqda onun inşa edildiyi dövr haqqında çox şey öyrənmək mümkündür. Divarların qalınlığı, tikinti materialları, tavanın hündürlüyü, qapı və pəncərələrin forması, eyvanların quruluşu, pilləkənlər, ornamentlər və fasad elementləri müəyyən memarlıq ənənəsinin izlərini daşıyır. Tarixi yaşayış binası insanların məişəti haqqında da təsəvvür yaradır. Otaqların yerləşməsi, həyətin quruluşu və müxtəlif təsərrüfat sahələrinin mövcudluğu həmin dövrdə ailələrin gündəlik həyatını necə təşkil etdiyini göstərən detallardır. Bu səbəbdən tarixi bina sadəcə köhnə daşlardan tikilmiş obyekt deyil. O, şəhərin və orada yaşamış insanların hekayəsini özündə qoruyan maddi mənbədir. Tarixi binanın dəyəri necə müəyyən olunur? Tarixi binanın əhəmiyyətini qiymətləndirərkən bir neçə amil nəzərə alına bilər. İlk növbədə tikilinin hansı dövrdə və hansı məqsədlə inşa edildiyi araşdırılır. Memarlıq xüsusiyyətləri də mühüm rol oynayır. Bina müəyyən memarlıq üslubunun yaxşı qorunmuş nümunəsidirsə, onun dəyəri daha yüksək ola bilər. Xüsusi daş işləmələri, dekorativ fasad, tağlar, sütunlar, ornamentlər, taxta elementlər və digər orijinal detallar tikilinin memarlıq əhəmiyyətini artırır. Binanın tarixi hadisələrlə əlaqəsi də nəzərə alınır. Burada mühüm şəxsiyyət yaşamış, əhəmiyyətli hadisə baş vermiş və ya tikili şəhərin ictimai həyatında xüsusi rol oynamış ola bilər. Digər mühüm məsələ orijinallıqdır. Tikilinin ilkin planının, materiallarının və memarlıq elementlərinin nə dərəcədə qorunması onun tarixi dəyərinin qiymətləndirilməsində əhəmiyyətlidir. Tarixi memarlıq nədir? Tarixi memarlıq müxtəlif dövrlərdə formalaşmış tikinti ənənələrinin ümumi mənzərəsini əhatə edir. Memarlıq yalnız bina tikmək üsulu deyil. O, cəmiyyətin iqtisadi imkanlarını, texniki biliklərini, estetik zövqünü və həyat tərzini də əks etdirir. Məsələn, bir dövrdə qalın daş divarlar və kiçik pəncərələr üstünlük təşkil etdiyi halda, başqa dövrdə geniş pəncərələr, hündür tavanlar və zəngin fasad dekorasiyası dəbə çevrilə bilər. Tikinti materiallarının seçimi də çox vaxt yerli şəraitlə bağlı olub. Daşın bol olduğu ərazilərdə daş memarlığı, ağac ehtiyatlarının geniş olduğu yerlərdə isə taxta konstruksiyalar daha çox inkişaf edə bilərdi. Belə fərqlər tarixi binaları öyrənməyi xüsusilə maraqlı edir. Hər bina müəyyən dövrün texniki imkanlarını və memarlıq düşüncəsini özündə əks etdirir. Tarixi binaların fasadları Tarixi binanın ən diqqətçəkən hissələrindən biri fasaddır. Fasad tikilinin xarici görünüşünü formalaşdırmaqla yanaşı, onun memarlıq üslubunu müəyyən edən əsas elementlərdən biridir. Tarixi fasadlarda daş üzərində işlənmiş ornamentlərə, dekorativ pəncərə çərçivələrinə, sütunlara, tağlara, eyvanlara və müxtəlif relyef elementlərinə rast gəlmək mümkündür. Bu detalların bir hissəsi yalnız bəzək məqsədi daşımır. Onlar tikilinin hansı dövrə və memarlıq ənənəsinə aid olduğunu müəyyənləşdirmək üçün də əhəmiyyətli ola bilər. Məhz buna görə tarixi binanın təmiri zamanı fasadın görünüşünü özbaşına dəyişmək onun memarlıq bütövlüyünə zərər verə bilər. Müasir materialla əvəz edilmiş bir pəncərə, uyğun olmayan rəng və ya fasada əlavə edilən yad element ilk baxışda kiçik dəyişiklik kimi görünsə də, bütövlükdə binanın tarixi görünüşünü poza bilər. Tarixi bina ilə qədim bina arasında fərq varmı? Danışıq dilində “qədim bina”, “köhnə bina” və “tarixi bina” ifadələri bəzən eyni mənada istifadə edilir. Əslində isə onların arasında müəyyən məna fərqi var. Köhnə bina sadəcə uzun müddət əvvəl tikilmiş obyekt ola bilər. Onun xüsusi tarixi və memarlıq dəyəri olmaya da bilər. Qədim bina ifadəsi adətən çox əvvəlki dövrlərdən qalmış tikililəri təsvir etmək üçün işlədilir. Tarixi bina anlayışında isə tikilinin yaşı ilə yanaşı onun tarixi, memarlıq, mədəni və ictimai əhəmiyyəti ön plana çıxır. Buna görə yüz ildən çox yaşı olan hər bina eyni səviyyədə tarixi əhəmiyyət daşımadığı kimi, daha yeni bir tikili də mühüm hadisə və ya memarlıq üslubu ilə bağlı olduğuna görə qorunmağa layiq hesab edilə bilər. Tarixi binaların qorunması niyə vacibdir? Şəhərlər daim dəyişir. Yeni yaşayış binaları, yollar, biznes mərkəzləri və ictimai məkanlar yaradılır. İnkişaf təbii prosesdir, lakin şəhər yenilənərkən onun tarixi yaddaşının tamamilə itirilməsi ciddi mədəni itkiyə səbəb ola bilər. Tarixi binalar şəhərin əvvəlki dövrlərinin fiziki izlərini qoruyur. Əgər bu tikililər sistemli şəkildə yox olarsa, gələcək nəsillər şəhərin tarixini yalnız köhnə fotoşəkillərdən görə bilər. Tarixi binanın qorunması onun olduğu kimi toxunulmaz saxlanılması demək deyil. Bina istifadə olunduğu müddətdə texniki xidmətə, müəyyən təmir işlərinə və bəzən ciddi bərpaya ehtiyac duya bilər. Əsas məsələ görülən işlərin tikilinin tarixi xüsusiyyətlərinə hörmətlə həyata keçirilməsidir. Tarixi binanın bərpası Tarixi binanın bərpası adi təmir işindən fərqlənir. Müasir mənzildə divarın rəngini və ya döşəmə materialını dəyişmək əsasən sahibinin seçimidir. Tarixi tikilidə isə hər bir müdaxilə onun orijinal xüsusiyyətlərinə təsir göstərə bilər. Bərpa işlərinə başlamazdan əvvəl binanın mövcud vəziyyətinin araşdırılması vacibdir. Divarlarda çatların səbəbi, dam örtüyünün vəziyyəti, nəmişlik, daşıyıcı konstruksiyalar, fasad elementləri və istifadə olunmuş materiallar öyrənilir. Daha sonra hansı elementlərin qorunması, hansılarının möhkəmləndirilməsi və hansı hissələrin bərpa olunması müəyyənləşdirilir. Restavrasiya zamanı məqsəd binanı sadəcə “yeni göstərmək” deyil. Əksinə, onun tarixi xarakterini mümkün qədər qorumaq əsas prinsiplərdən biridir. Həddindən artıq yenilənmiş tarixi bina bəzən texniki baxımdan səliqəli görünsə də, ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinin mühüm hissəsini itirə bilər. Restavrasiya və rekonstruksiya eyni şeydirmi? Bu anlayışlar bir-birinə yaxın görünsə də, eyni məna daşımır. Restavrasiya əsasən tarixi obyektin mövcud və orijinal xüsusiyyətlərinin qorunmasına, zədələnmiş elementlərinin bərpasına yönəlir. Burada məqsəd tarixi görünüşün və autentik detalların mümkün qədər saxlanılmasıdır. Rekonstruksiya isə tikilinin müəyyən hissələrinin daha geniş şəkildə yenidən qurulmasını əhatə edə bilər. Bəzi hallarda itirilmiş elementlərin tarixi məlumatlar əsasında yenidən yaradılması da gündəmə gəlir. Tarixi binada hansı müdaxilənin uyğun olması onun vəziyyətindən, qorunma statusundan və layihənin məqsədindən asılıdır. Azərbaycanda tarixi binalar Azərbaycan müxtəlif tarixi dövrlərə aid zəngin memarlıq irsinə malikdir. Ölkənin ayrı-ayrı şəhər və rayonlarında fərqli memarlıq ənənələrini əks etdirən tikililərə rast gəlmək mümkündür. Qədim şəhər mühiti, müdafiə tikililəri, saraylar, karvansaralar, hamamlar, dini tikililər və yaşayış evləri Azərbaycanın memarlıq tarixinin müxtəlif mərhələlərini əks etdirir. Xüsusilə tarixi şəhərlərdə binalar ayrı-ayrılıqda deyil, ətraf mühitlə birlikdə maraq doğurur. Küçələrin quruluşu, həyətlər, meydanlar və tikililərin bir-birinə münasibəti bütöv tarixi şəhər mənzərəsi yaradır. Bu səbəbdən mədəni irsin qorunması yalnız bir tarixi binanın fasadının saxlanılması ilə məhdudlaşmır. Onun yerləşdiyi şəhər mühitinin xarakterinin qorunması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bakıda tarixi binalar Bakı tarixi memarlığın müxtəlif nümunələrinin bir arada müşahidə edilə bildiyi şəhərlərdən biridir. Şəhərin uzun inkişaf tarixi onun memarlıq görünüşündə də iz buraxıb. Bakının qədim hissəsində ənənəvi şəhərsalma və yerli memarlıq xüsusiyyətlərini əks etdirən tikililər olduğu kimi, şəhərin sonrakı inkişaf mərhələlərində inşa edilmiş fərqli üslublu binalar da mövcuddur. Xüsusilə XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Bakının sürətli iqtisadi inkişafı şəhərin memarlığına ciddi təsir göstərib. Yeni yaşayış evləri, ictimai və inzibati binalar şəhər mənzərəsinin dəyişməsində mühüm rol oynayıb. Bu gün Bakının tarixi binaları şəhərin turistlər üçün maraqlı olmasının əsas səbəblərindən biridir. Onlar müasir Bakı ilə keçmiş şəhər arasında vizual əlaqə yaradır. Tarixi yaşayış evləri Tarixi saraylar və monumental tikililər adətən daha çox diqqət çəksə də, adi yaşayış evləri də şəhərin tarixini öyrənmək üçün olduqca qiymətlidir. Belə evlər insanların gündəlik həyatının necə təşkil edildiyini göstərir. Həyətin ölçüsü, otaqların yerləşməsi, eyvan, pilləkən, giriş qapısı və pəncərələr həmin dövrün yaşayış mədəniyyəti haqqında məlumat verir. Tarixi yaşayış binalarında ən maraqlı elementlərdən biri də daxili dekorasiya ola bilər. Taxta qapılar, tavan bəzəkləri, divar ornamentləri və digər orijinal elementlər dövrün sənətkarlıq səviyyəsini nümayiş etdirir. Bu cür evlərin qorunması şəhərin tarixini yalnız monumental abidələr vasitəsilə deyil, adi insanların gündəlik həyatı üzərindən də yaşatmağa imkan verir. Tarixi binalar və turizm Tarixi memarlıq şəhərin turizm potensialına birbaşa təsir edə bilər. İnsanlar başqa ölkəyə və ya şəhərə səfər edərkən yalnız müasir tikililəri deyil, həmin yerin özünəməxsus xüsusiyyətlərini görmək istəyirlər. Tarixi binalar şəhərə fərdi sima qazandırır. Eyni tipli müasir tikililərə dünyanın müxtəlif yerlərində rast gəlmək mümkündür, lakin yerli daşdan tikilmiş, öz dövrünə xas ornamentlərlə bəzədilmiş tarixi bina konkret şəhərin kimliyini ifadə edə bilər. Yaxşı qorunan tarixi məhəllələr turistlər üçün piyada marşrutlarına çevrilir. Muzey, restoran, qalereya və digər funksiyalar verilmiş tarixi binalar isə şəhər həyatının aktiv hissəsi olaraq qala bilir. Belə yanaşma tarixi irsin qorunması ilə turizmin inkişafını birləşdirməyə imkan verir. Tarixi binaya yeni həyat vermək mümkündürmü? Tarixi binanı qorumağın effektiv yollarından biri ona uyğun müasir funksiya verməkdir. Əgər bina illərlə istifadəsiz qalırsa, texniki vəziyyətinin pisləşməsi sürətlənə bilər. Tarixi tikilinin memarlıq xüsusiyyətləri qorunmaqla onun muzey, sərgi zalı, mədəniyyət mərkəzi, kitabxana, mehmanxana və ya başqa uyğun məqsədlə istifadəsi mümkün ola bilər. Burada əsas məsələ yeni funksiyanın binanın tarixi xüsusiyyətlərini məhv etməməsidir. Müasir mühəndis sistemlərinin, işıqlandırmanın və digər avadanlıqların yerləşdirilməsi tarixi elementlər nəzərə alınmaqla planlaşdırılmalıdır. Belə olduqda bina keçmişdən qalan “donmuş” obyektə çevrilmir. O, tarixi xarakterini qoruyaraq müasir şəhərin həyatında iştirak etməyə davam edir. Tarixi bina şəhərin yaddaşıdır Şəhərin kimliyi yalnız onun adı və coğrafi mövqeyi ilə formalaşmır. Küçələr, meydanlar, parklar və xüsusilə tarixi binalar həmin şəhərin yaddaşını yaradır. Bir neçə nəsil eyni binanın yanından keçə, onun həyətində yaşaya, yaxınlığında işləyə və müxtəlif xatirələr formalaşdıra bilər. Bu baxımdan tarixi tikili təkcə memarlıq obyekti deyil, cəmiyyətin kollektiv yaddaşının bir hissəsinə çevrilir. Tarixi binanı qorumaq keçmişdə yaşamaq demək deyil. Əksinə, şəhəri inkişaf etdirərkən onun haradan gəldiyini unutmamaqdır. Müasir memarlıq gələcəyin şəhərini formalaşdırır, tarixi memarlıq isə həmin şəhərin keçmişini görünən saxlayır. Bu iki istiqamət düzgün şəkildə birləşdirildikdə şəhər həm inkişaf edir, həm də özünəməxsusluğunu itirmir. Məhz buna görə tarixi bina yalnız daş, ağac və digər tikinti materiallarından ibarət köhnə tikili deyil. O, memarlıq, sənətkarlıq, insan həyatı və şəhər tarixinin bir nöqtədə birləşdiyi mədəni irs nümunəsidir.