Tarixi məkan

Tarixi məkan keçmiş dövrlərin hadisələri, yaşayış tərzi, memarlığı, mədəniyyəti və ictimai həyatı ilə əlaqəsini qoruyub saxlayan ərazi və ya məkandır. Qədim şəhər mərkəzləri, qalalar və onların ətrafı, arxeoloji ərazilər, tarixi küçələr, meydanlar, yaşayış məhəllələri, ziyarət yerləri və mühüm hadisələrin baş verdiyi ərazilər tarixi məkan kimi dəyərləndirilə bilər. Belə məkanların əhəmiyyəti çox vaxt ayrı-ayrı tikililərdən deyil, bütöv tarixi mühitdən qaynaqlanır.

Tarixi məkan nədir?

Tarixi məkan müəyyən ərazinin keçmişlə əlaqəsini əks etdirən geniş anlayışdır. Burada tarixi bina və abidələr, küçə şəbəkəsi, meydanlar, arxeoloji qalıqlar, təbii landşaft və başqa irs elementləri birlikdə mövcud ola bilər.

Bəzi tarixi məkanlar konkret hadisə və ya şəxsiyyətlə bağlıdır. Digərləri isə yüzillər ərzində formalaşmış şəhər və yaşayış mühitini qoruyur.

Bu səbəbdən tarixi məkan yalnız qədim tikilinin yerləşdiyi nöqtə deyil, müəyyən dövrün xüsusiyyətlərini bütöv şəkildə əks etdirən ərazi ola bilər.

Tarixi məkan və tarixi abidə arasındakı fərq

“Tarixi məkan” və “tarixi abidə” yaxın anlayışlar olsa da, eyni məna daşımır.

Tarixi abidə adətən konkret maddi irs obyektini – qala, saray, məscid, kilsə, türbə, körpü, yaşayış evi və digər tikilini ifadə edir.

Tarixi məkan isə daha geniş ərazini əhatə edə bilər. Məsələn, tarixi şəhər mərkəzində müxtəlif dövrlərə aid evlər, küçələr, meydanlar, dini tikililər, sənətkarlıq məkanları və müdafiə qurğuları birlikdə tarixi mühit yaradır.

Beləliklə, bir tarixi məkanın daxilində çoxsaylı tarix və memarlıq abidələri yerləşə bilər.

Tarixi məkanların növləri

Tarixi məkanlar xüsusiyyətlərinə görə fərqli formalarda ola bilər. Qədim və orta əsr şəhərlərinin tarixi mərkəzləri bu anlayışın ən geniş yayılmış nümunələrindəndir.

Arxeoloji ərazilər də tarixi məkan hesab edilə bilər. Burada qədim yaşayış məskənlərinin, müdafiə sistemlərinin, nekropolların və digər strukturların qalıqları qorunur.

Müəyyən dövrdə mühüm siyasi, hərbi, dini və ya ictimai hadisələrin baş verdiyi ərazilər də tarixi əhəmiyyət daşıya bilər.

Bundan başqa, tarixi kəndlər, qədim ticarət yolları, karvansara kompleksləri, dini ziyarət yerləri və ənənəvi yaşayış məhəllələri tarixi məkan anlayışı çərçivəsində qiymətləndirilə bilər.

Tarixi şəhər mərkəzləri

Tarixi şəhər mərkəzi şəhərin keçmiş planlaşdırma və memarlıq xüsusiyyətlərinin qorunduğu ərazidir.

Belə məkanlarda küçələrin istiqaməti, yaşayış evlərinin quruluşu, ictimai binalar, bazarlar, dini tikililər və şəhərin digər elementləri müəyyən tarixi dövrün xüsusiyyətlərini əks etdirə bilər.

Tarixi şəhər mərkəzlərinin qorunmasında yalnız ayrı-ayrı binalara deyil, onların bir-biri ilə əlaqəsinə, küçə görünüşünə və ümumi şəhər landşaftına diqqət yetirilir.

Azərbaycanda tarixi məkanlar

Azərbaycan qədim yaşayış və mədəniyyət tarixinə malik olduğu üçün ölkənin müxtəlif bölgələrində çoxsaylı tarixi məkanlar mövcuddur.

Bakının İçərişəhər ərazisi bunun ən tanınmış nümunələrindəndir. Qala divarları daxilində yerləşən tarixi şəhər mühiti Qız Qalası, Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi, məscidlər, karvansaralar, hamamlar və yaşayış evləri ilə birlikdə əsrlər ərzində formalaşmış şəhər tarixini əks etdirir.

Şəkinin tarixi mərkəzi də bütöv şəhər mühitinin qorunduğu mühüm tarixi məkandır. Şəki Xan Sarayı, qala, karvansaralar, ənənəvi yaşayış evləri, bağlar və tarixi küçə quruluşu bu məkanın xarakterini formalaşdırır.

Qobustan isə qayaüstü təsvirləri, arxeoloji materialları və landşaftı ilə Azərbaycanın qədim insan məskunlaşmasının öyrənilməsində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Şəkinin tarixi mərkəzi

Şəkinin tarixi mərkəzi tarixi məkan anlayışının Azərbaycandakı mühüm nümunələrindən biridir.

Şəhərin müasir tarixi mərkəzi 1772-ci ildə baş vermiş güclü seldən sonra daha yüksək ərazidə yenidən formalaşıb. Burada ənənəvi evlər, bağlar, küçələr və su sistemi vahid şəhər mühiti yaradıb.

Şəki mühüm tarixi ticarət yolları üzərində yerləşdiyindən onun memarlığında və şəhər həyatında müxtəlif mədəni təsirlər özünü göstərib. Xan Sarayı, qala və karvansaralar şəhərin inzibati və ticarət tarixini əks etdirən əsas obyektlərdəndir.

Şəkinin tarixi mərkəzi Xan Sarayı ilə birlikdə 2019-cu ildə YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib.

İçərişəhər tarixi məkan kimi

Bakının tarixi nüvəsi olan İçərişəhər müxtəlif tarixi dövrlərin izlərini qoruyan şəhər məkanıdır.

Qala divarları ilə əhatələnən ərazidə Şirvanşahlar Sarayı, Qız Qalası, məscidlər, karvansaralar, hamamlar və ənənəvi yaşayış binaları yerləşir.

İçərişəhərin əhəmiyyəti yalnız burada yerləşən ayrı-ayrı abidələrlə məhdudlaşmır. Küçələrin quruluşu, tikililərin qarşılıqlı yerləşməsi və ümumi tarixi şəhər mühiti onun mədəni irs dəyərinin mühüm hissəsidir.

İçərişəhər Qız Qalası və Şirvanşahlar Sarayı ilə birlikdə 2000-ci ildə YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib.

Tarixi məkan və mədəni landşaft

Bəzi tarixi məkanlarda insan fəaliyyəti ilə təbii mühit arasında uzun müddət ərzində formalaşmış əlaqə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Belə ərazilərdə dağlar, çaylar, bağlar, əkin sahələri və yollar tarixi yaşayış məntəqələri və memarlıq obyektləri ilə birlikdə vahid mədəni landşaft yarada bilər.

Bu baxımdan tarixi məkanın qorunması bəzən yalnız tikililərin deyil, onları əhatə edən təbii və vizual mühitin də mühafizəsini tələb edir.

Tarixi məkanların qorunması

Tarixi məkanların qorunmasında əsas məqsəd onların tarixi xüsusiyyətlərinin və autentik mühitinin gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır.

Yeni tikinti, rekonstruksiya, nəqliyyat infrastrukturu, reklam konstruksiyaları və digər müdaxilələr tarixi ərazinin görünüşünə təsir göstərə bilər. Buna görə qorunan ərazilərdə şəhərsalma və tikinti fəaliyyəti xüsusi tələblər əsasında həyata keçirilir.

Bərpa və konservasiya zamanı tarixi materialların, memarlıq xüsusiyyətlərinin və ərazinin ümumi xarakterinin saxlanılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Tarixi məkanların turizmdə rolu

Tarixi məkanlar mədəni turizmin əsas istiqamətlərindən biridir. Belə ərazilər ziyarətçiyə yalnız bir abidəni deyil, müəyyən dövrün bütöv atmosferini və şəhər mühitini tanımaq imkanı verir.

Tarixi küçələrdə gəzmək, qədim tikililəri ziyarət etmək, yerli sənətkarlıq və mətbəxlə tanış olmaq səyahət təcrübəsinin müxtəlif elementlərini birləşdirir.

Azərbaycanın Bakı, Şəki, Şuşa, Gəncə, Naxçıvan və digər bölgələrində yerləşən tarixi məkanlar ölkənin mədəni turizm potensialının formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Tarixi məkan və mədəni yaddaş

Tarixi məkanlar cəmiyyətin kollektiv yaddaşının fiziki mühitdə qorunmasına imkan verir. Buradakı binalar, küçələr, meydanlar və digər obyektlər müxtəlif nəsillərin həyatından izlər daşıyır.

Bu məkanların qorunması keçmişi yalnız yazılı və fotoqrafik mənbələr vasitəsilə deyil, real şəhər və yaşayış mühitində öyrənməyə şərait yaradır.

Tarixi məkan buna görə sadəcə köhnə ərazi deyil, müəyyən şəhərin, regionun və ya xalqın tarixini, memarlığını və mədəni kimliyini bir araya gətirən irs mühitidir.