Tarixi tikili

Tarixi tikili müəyyən dövrün memarlığını, yaşayış tərzini, mühəndislik üsullarını, sosial həyatını və ya mühüm hadisələrini əks etdirən, tarixi və mədəni dəyərə malik bina və ya digər memarlıq obyektidir. Belə tikilinin dəyəri yalnız onun neçə il əvvəl inşa olunması ilə müəyyən edilmir. Memarlıq xüsusiyyətləri, müəyyən tarixi hadisə və ya şəxslə əlaqəsi, şəhərin inkişafındakı rolu, istifadə edilən materiallar, sənətkarlıq xüsusiyyətləri və cəmiyyət üçün daşıdığı mənalar da nəzərə alınır. ICOMOS-un tarixi binaların mühafizəsinə dair terminologiyasında belə obyektlərin memarlıq, estetik, tarixi, sənədli, arxeoloji, sosial və simvolik dəyərlərə malik ola biləcəyi göstərilir.

Tarixi tikili yaşayış evi, saray, qala, məscid, kilsə, məbəd, karvansara, hamam, məktəb, inzibati bina, sənaye müəssisəsi, dəmir yolu stansiyası və başqa təyinatlı obyekt ola bilər. Buna görə “tarixi tikili” anlayışı konkret bir memarlıq üslubuna və ya bina növünə aid deyil.

Tikilinin köhnə olması onu avtomatik tarixi etmir

Köhnə bina ilə tarixi tikili eyni anlayış deyil. Bir tikilinin uzun müddət əvvəl inşa edilməsi onun tarixi dəyərə malik olduğunu göstərə bilər, lakin bu, təkbaşına kifayət etmir. Obyektin memarlıq xüsusiyyətləri, orijinallığı, müəyyən tarixi dövrü necə əks etdirməsi və ətraf mühitlə əlaqəsi də qiymətləndirilir.

Məsələn, müəyyən şəhərdə yüz ildən çox yaşı olan çoxsaylı adi yaşayış evləri ola bilər. Onların hamısının hüquqi baxımdan qorunan abidə statusu olması məcburi deyil. Digər tərəfdən, daha yeni bir bina mühüm memarın əsəri olması, müəyyən memarlıq cərəyanını təmsil etməsi və ya mühüm tarixi hadisə ilə əlaqəli olması səbəbindən xüsusi mədəni dəyər qazana bilər.

Bu səbəbdən tikilinin “tarixi” adlandırılması zamanı onun yaşı ilə yanaşı konteksti də nəzərə alınır.

Tarixi tikililərin dəyəri necə müəyyən edilir?

Tarixi tikilinin əhəmiyyəti bir neçə xüsusiyyətin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bunlardan biri memarlıq dəyəridir. Binanın fasadı, plan quruluşu, konstruktiv həlli, dekorativ elementləri və istifadə edilən tikinti texnologiyası müəyyən dövrün memarlığını nümayiş etdirə bilər.

Tarixi dəyər isə obyektin keçmiş hadisələr, şəxslər və ya ictimai proseslərlə əlaqəsini əhatə edir. Məsələn, mühüm siyasi və ya mədəni hadisənin baş verdiyi bina öz memarlığından əlavə həmin hadisəyə görə də dəyərli ola bilər.

Sosial dəyər də mühüm amildir. Bəzi tikililər uzun müddət müəyyən icmanın həyatının bir hissəsi olur və yerli əhali üçün xüsusi məna daşıyır. Başqa obyektlər isə şəhərin tanınan simvollarına çevrilir.

Avropa Şurasının yanaşmasına görə memarlıq irsi yalnız ayrıca möhtəşəm abidələrdən ibarət deyil; müəyyən tarixi və memarlıq bütövlüyü yaradan bina qrupları və yaşayış mühitləri də bu anlayışa daxil edilə bilər.

Tarixi tikili ilə memarlıq abidəsi arasında fərq

Gündəlik dildə bu anlayışlar tez-tez eyni mənada işlədilsə də, onlar həmişə tam üst-üstə düşmür. “Tarixi tikili” daha geniş təsviri anlayış ola bilər. “Memarlıq abidəsi” isə bir çox ölkədə hüquqi mühafizə və rəsmi qeydiyyatla əlaqəli xüsusi status bildirir.

Yəni müəyyən bina tarixi xüsusiyyətlərə malik ola bilər, lakin onun rəsmi dövlət reyestrində qorunan abidə kimi qeydiyyata alınması ayrıca hüquqi prosedurdan asılıdır.

Memarlıq irsinin qorunması üzrə beynəlxalq yanaşmalarda ayrıca abidələrlə yanaşı bina komplekslərinin, tarixi şəhər hissələrinin və memarlıq baxımından bütöv ərazilərin qorunmasına da diqqət yetirilir. Avropa Şurasının Granada Konvensiyası memarlıq irsinin mühafizəsi üçün dövlət siyasətinin, hüquqi tədbirlərin və inteqrasiya olunmuş konservasiya yanaşmasının əhəmiyyətini müəyyən edir.

Tarixi tikililər niyə qorunur?

Tarixi tikili keçmiş haqqında məlumatın fiziki daşıyıcısıdır. Yazılı sənədlər müəyyən dövrü təsvir etdiyi kimi, binalar da istifadə edilən materiallar, tikinti texnikası, otaqların planı, dekorasiya və konstruktiv həllər vasitəsilə həmin dövr haqqında məlumat verir.

Məsələn, qədim yaşayış evinin planı ailə həyatının necə təşkil edildiyini, sənaye binası istehsal texnologiyalarının səviyyəsini, dini tikili isə həmin dövrün dini memarlıq ənənələrini göstərə bilər.

Tarixi tikililərin qorunması şəhərin memarlıq yaddaşının saxlanmasına da xidmət edir. Əgər tarixi məhəllədə yerləşən binalar ardıcıl şəkildə sökülərək tamamilə fərqli tikililərlə əvəz edilərsə, həmin ərazinin tarixi xarakteri tədricən itə bilər.

Buna görə mühafizə yalnız ayrıca binanın fasadını saxlamaq demək deyil. Küçə quruluşu, miqyas, bina qrupları və onların ətraf mühitlə əlaqəsi də əhəmiyyət daşıya bilər. Avropa Şurasının memarlıq irsinə dair sənədlərində tarixi bina və ərazilərin inventarlaşdırılması, sənədləşdirilməsi və şəhərsalma proseslərinə daxil edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Konservasiya və restavrasiya nə deməkdir?

Tarixi tikilinin qorunması zamanı müxtəlif müdaxilə üsullarından istifadə edilir. Konservasiyanın əsas məqsədi mövcud tarixi materialı və tikilinin xüsusiyyətlərini mümkün qədər qoruyaraq onun dağılmasının qarşısını almaqdır.

Restavrasiya zamanı isə tikilinin tarixi və memarlıq xüsusiyyətlərinin saxlanması və ya əsaslandırılmış şəkildə bərpası üçün müəyyən müdaxilələr edilə bilər. Burada məqsəd köhnə binanı tamamilə yeni tikiliyə çevirmək deyil.

Tarixi obyekt üzərində aparılan düzgün olmayan müdaxilə onun autentikliyinə zərər vura bilər. Məsələn, orijinal daş, taxta və ya dekorativ elementlərin səbəbsiz şəkildə müasir materiallarla əvəz olunması tikilinin tarixi xüsusiyyətlərini dəyişə bilər.

Buna görə bərpa işlərindən əvvəl obyektin vəziyyəti, tarixi quruluşu, materialları və əvvəlki dəyişiklikləri araşdırılır. ICOMOS-un mühafizə yanaşmalarında tikilinin müxtəlif dəyərlərinin və autentikliyinin nəzərə alınması əsas prinsiplərdən biri hesab edilir.

Tarixi tikilinin yeni məqsədlə istifadəsi

Tarixi binanı qorumağın yollarından biri onun istifadəsini davam etdirməkdir. Əvvəllər yaşayış evi, zavod, anbar və ya inzibati bina olmuş obyekt sonradan muzey, hotel, mədəniyyət mərkəzi, ofis və ya başqa məqsədlə istifadə oluna bilər.

Bu yanaşma beynəlxalq təcrübədə adaptiv istifadə kimi tanınır. Yeni funksiya tarixi konstruksiyanın əsas xüsusiyyətlərini məhv etmədən həyata keçirildikdə bina həm qorunur, həm də gündəlik şəhər həyatının bir hissəsi olaraq qalır.

Lakin yeni istifadə üçün aparılan dəyişikliklər nəzarətsiz olmamalıdır. Mühəndis sistemlərinin quraşdırılması, əlavə keçidlərin açılması, konstruksiyaya müdaxilə və fasad dəyişiklikləri tarixi dəyərə təsir edə bilər.

Tarixi tikililərdə sənədləşdirmənin rolu

Tarixi binanın qorunmasından əvvəl onun dəqiq sənədləşdirilməsi vacibdir. Planlar, fotoşəkillər, materialların vəziyyəti, çatlar, konstruktiv dəyişikliklər və dekorativ elementlər qeydə alınır.

Bu məlumatlar gələcək restavrasiya və texniki xidmət işləri üçün baza yaradır. Əgər hansısa hissə sonradan zədələnərsə, əvvəlki vəziyyət haqqında sənədlər onun düzgün bərpasına kömək edə bilər.

Avropa Şurasının mədəni irsin inventarlaşdırılması üzrə materiallarında sənədləşdirmənin yalnız elmi qeydiyyat deyil, irsin idarə olunması və davamlı inkişaf proseslərinə daxil edilməsi üçün strateji vasitə olduğu vurğulanır.

Azərbaycan və memarlıq irsinin qorunması

Azərbaycan da Avropanın Memarlıq İrsinin Qorunması haqqında 1985-ci il Granada Konvensiyasının iştirakçısıdır. Avropa Şurasının məlumatına görə Azərbaycan Konvensiyanı 2 dekabr 2008-ci ildə imzalayıb, 15 fevral 2010-cu ildə ratifikasiya edib və sənəd ölkə üçün 1 iyun 2010-cu ildə qüvvəyə minib.

Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarında müxtəlif dövrlərə aid qalalar, saraylar, dini tikililər, yaşayış evləri, hamamlar, karvansaralar, sənaye və ictimai binalar tarixi memarlıq mühitinin bir hissəsini təşkil edir. Belə tikililərin qorunması yalnız keçmişin saxlanması deyil, şəhərlərin və yaşayış məntəqələrinin tarixi xüsusiyyətlərinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir.