Taxıl

Taxıl insanların qidalanmasında, heyvandarlıqda və müxtəlif sənaye sahələrində istifadə olunan dənli bitkilərin ümumi adıdır. Buğda, arpa, çovdar, yulaf, düyü, qarğıdalı və darı dünyada geniş becərilən taxıl bitkiləri sırasındadır. Taxıl məhsulları un, çörək, yarma və digər ərzaqların istehsalı üçün əsas xammal olmaqla yanaşı, yem istehsalında və emal sənayesində də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Taxıl nədir?

Taxıl əsasən dən məhsulu əldə etmək məqsədilə yetişdirilən kənd təsərrüfatı bitkilərini ifadə edir. Bu bitkilərin yığılan dənləri birbaşa qida kimi istifadə edilə və ya emal edilərək müxtəlif məhsullara çevrilə bilər.

Taxılçılıq dünyanın ən qədim kənd təsərrüfatı fəaliyyətlərindən biridir. Buğda, arpa və digər dənli bitkilərin becərilməsi oturaq həyat tərzinin və erkən əkinçilik təsərrüfatlarının inkişafında mühüm rol oynayıb.

Taxıl növləri

Taxıl bitkilərinin müxtəlif növləri mövcuddur və onların istifadə istiqamətləri fərqlənir.

Buğda əsasən un və çörək məhsullarının hazırlanmasında istifadə olunur. Arpa ərzaqla yanaşı heyvan yemi və müxtəlif emal sahələri üçün yetişdirilir. Düyü dünyanın bir çox regionunda əsas qida məhsullarından biridir.

Qarğıdalı həm insan qidasında, həm heyvandarlıqda, həm də sənaye məqsədləri üçün istifadə edilir. Yulaf, çovdar və darı da geniş yayılmış dənli bitkilər sırasındadır.

Buğda və taxıl

Gündəlik danışıqda “taxıl” və “buğda” sözləri bəzən eyni mənada işlədilsə də, bunlar tam eyni anlayış deyil.

Taxıl daha geniş anlayışdır və müxtəlif dənli bitkiləri əhatə edir. Buğda isə taxıl bitkilərinin konkret növlərindən biridir.

Buğdanın ərzaq istehsalındakı böyük rolu onun taxılçılığın əsas məhsullarından biri hesab edilməsinə səbəb olur.

Taxılın qida kimi əhəmiyyəti

Taxıl və taxıl məhsulları insan qidalanmasında mühüm enerji mənbələrindən biridir. Dənli bitkilərin tərkibində əsasən karbohidratlar, həmçinin zülal, lif, vitamin və mineral maddələr mövcuddur.

Taxılın qida xüsusiyyətləri onun növündən və emal üsulundan asılıdır. Tam dənli məhsullarda dənin kəpək və rüşeym hissələrinin saxlanılması onların lif və bəzi mikroelementlərlə zənginliyini qorumağa kömək edir.

Taxıl necə yetişdirilir?

Taxıl istehsalı torpağın hazırlanması və toxum səpinindən başlayır. Bitkinin normal inkişafı üçün torpaq xüsusiyyətləri, temperatur, yağıntı və ya suvarma şəraiti mühüm rol oynayır.

Becərmə dövründə alaq otlarına, xəstəlik və zərərvericilərə qarşı tədbirlər görülə bilər. Dən yetişdikdən sonra məhsul biçilir, təmizlənir və saxlanmağa hazırlanır.

Müasir təsərrüfatlarda səpin və biçin proseslərinin böyük hissəsi kənd təsərrüfatı texnikası vasitəsilə həyata keçirilir.

Taxıl biçini

Taxıl istehsalının mühüm mərhələlərindən biri məhsulun vaxtında biçilməsidir. Məhsulun həddindən artıq gec və ya uyğun olmayan şəraitdə yığılması itkilərə və keyfiyyətin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər.

Buğda, arpa və bir sıra digər dənli bitkilərin yığılmasında kombaynlardan geniş istifadə olunur. Biçindən sonra taxıl daşınaraq təmizləmə, qurutma və saxlama mərhələlərinə göndərilir.

Taxılın saxlanması

Yığımdan sonra taxılın keyfiyyətinin qorunması üçün düzgün saxlama şəraiti vacibdir. Rütubət və temperaturun uyğun səviyyədə saxlanılması məhsulun xarab olması, kiflənməsi və zərərvericilərlə zədələnməsi riskini azaltmağa kömək edir.

Böyük həcmdə taxılın saxlanılması üçün elevator və silos sistemlərindən istifadə olunur. Saxlama müddətində məhsulun vəziyyətinə nəzarət taxıl itkilərinin qarşısının alınması baxımından əhəmiyyətlidir.

Taxılın emalı

Yığılan taxıl növündən və istifadə məqsədindən asılı olaraq müxtəlif üsullarla emal edilir. Buğdanın üyüdülməsi nəticəsində müxtəlif növ unlar əldə olunur və həmin unlardan çörək, makaron və digər məhsullar hazırlanır.

Digər taxıl növlərindən yarma, lopa və müxtəlif qida məhsulları istehsal edilə bilər. Taxıl emalı zamanı yaranan bəzi əlavə məhsullar heyvandarlıqda yem kimi də istifadə olunur.

Taxılçılıq

Taxılçılıq dənli bitkilərin becərilməsi və məhsul əldə olunmasını əhatə edən əkinçilik sahəsidir. Bu sahə ərzaq təminatı ilə yanaşı heyvandarlıq və qida sənayesi üçün xammal bazasının formalaşmasına xidmət edir.

Məhsuldarlığa toxumun keyfiyyəti, torpağın münbitliyi, su təminatı, iqlim şəraiti, aqrotexniki tədbirlər və bitkilərin xəstəliklərdən qorunması kimi amillər təsir göstərir.

Azərbaycanda taxılçılıq

Azərbaycanda taxılçılıq kənd təsərrüfatının ənənəvi istiqamətlərindən biridir. Ölkədə əsasən buğda və arpa, eləcə də digər dənli bitkilər becərilir.

Taxıl istehsalı ərzaq təminatı, heyvandarlığın yem bazası və kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin inkişafı baxımından əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif bölgələrdə taxılçılığın xüsusiyyətləri torpaq, iqlim, suvarma imkanları və təsərrüfat şəraitinə görə fərqlənir.