#türkiyə böyük millət məclisi (tbmm)
Türkiyə Böyük Millət Məclisi (TBMM)
Türkiyə Böyük Millət Məclisi Türkiyənin paytaxtı Ankara şəhərində yerləşir. Məclisin plenar iclasları burada keçirilir, qanun layihələri və digər məsələlər müzakirə olunur, parlament komissiyaları fəaliyyət göstərir.
TBMM nə vaxt yaradılıb?
TBMM 23 aprel 1920-ci ildə Ankarada fəaliyyətə başlayıb. Bu hadisə Türkiyənin siyasi tarixində əsas mərhələlərdən biri hesab edilir. Sonrakı dövrdə Türkiyə Respublikasının dövlət və parlament sisteminin formalaşmasında Məclis əsas institutlardan birinə çevrilib.
23 aprel Türkiyədə Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı kimi qeyd olunur və TBMM-nin açılışı ilə birbaşa bağlıdır.
TBMM-nin əsas vəzifələri hansılardır?
Türkiyə Konstitusiyasının 87-ci maddəsində TBMM-nin əsas vəzifə və səlahiyyətləri müəyyən edilib. Məclis qanun qəbul edə, qüvvədə olan qanunları dəyişdirə və ya ləğv edə bilər. Büdcə və yekun hesab qanunu təkliflərini müzakirə və qəbul etmək də parlamentin səlahiyyətlərinə daxildir.
TBMM həmçinin pul buraxılması və müharibə elan edilməsi barədə qərar verir, beynəlxalq müqavilələrin təsdiqlənməsini uyğun hesab edir. Konstitusiyada müəyyən edilmiş şərtlərlə ümumi və xüsusi əfv qərarları da Məclis tərəfindən qəbul edilə bilər.
TBMM-də neçə millət vəkili var?
Türkiyə Konstitusiyasına görə TBMM-nin ümumi üzv sayı 600 millət vəkilidir. Millət vəkilləri ümumi səsvermə yolu ilə beş il müddətinə seçilir və yalnız seçildikləri bölgəni deyil, bütün milləti təmsil edirlər.
Lakin konstitusiya ilə müəyyən edilmiş 600 yerin hamısının faktiki olaraq dolu olması məcburi deyil. İstefa, vəfat və ya deputat mandatının başqa səbəbdən başa çatması nəticəsində boş yerlər yarana bilər. Məsələn, TBMM-nin 9 sentyabr 2026-cı ildəki rəsmi bölgüsündə faktiki olaraq 592 millət vəkili göstərilir.
Millət vəkilləri necə seçilir?
TBMM üzvləri Türkiyə vətəndaşlarının səsverməsi nəticəsində müəyyən edilir. Parlament seçkiləri beş ildən bir keçirilir və prezident seçkiləri ilə eyni günə təsadüf edir. Millət vəkili seçilmək üçün minimum yaş həddi 18-dir.
Seçilən millət vəkilləri parlamentdə siyasi partiyaları təmsil edə və ya müstəqil deputat kimi fəaliyyət göstərə bilərlər.
TBMM-də qanunlar necə qəbul olunur?
Qanun təklifləri parlamentə təqdim edildikdən sonra müvafiq prosedurlardan keçir. Təkliflər mövzusundan asılı olaraq parlament komissiyalarında araşdırıla və daha sonra TBMM-nin Baş Məclisində — Genel Kurulda müzakirəyə çıxarıla bilər.
Millət vəkilləri qanun təklifinin maddələri ilə bağlı çıxış edir, dəyişiklik təklifləri verə və səsvermədə iştirak edə bilirlər. Qəbul edilmiş qanunlar konstitusiyada müəyyən olunmuş növbəti hüquqi prosedurlardan keçir.
TBMM komissiyaları nədir?
Parlamentdə bütün məsələlərin yalnız plenar iclasda ətraflı araşdırılması praktiki olmadığı üçün müxtəlif ixtisaslaşmış komissiyalar fəaliyyət göstərir. Plan və Büdcə Komissiyası, Xarici İşlər Komissiyası və digər komissiyalar konkret sahələr üzrə parlament işinin aparılmasına kömək edir.
Komissiyalarda qanun təklifləri və onların aid olduğu məsələlər daha ətraflı araşdırılır, müzakirələr aparılır və sonrakı parlament prosedurları üçün hazırlıq görülür.
TBMM və prezident arasındakı fərq
TBMM qanunverici hakimiyyəti həyata keçirir. Türkiyə Prezidenti isə dövlət başçısıdır və icra hakimiyyəti prezidentə məxsusdur. Bu iki dövlət institutu fərqli funksiyalara malikdir. Türkiyə Konstitusiyasının 104-cü maddəsi icra hakimiyyətinin Prezidentə aid olduğunu müəyyən edir.
2017-ci il konstitusiya dəyişikliklərindən sonra Türkiyədə prezident idarəetmə sisteminə keçilib və Baş nazir vəzifəsi ləğv olunub. Bununla yanaşı TBMM qanunverici orqan kimi fəaliyyətini davam etdirir.
TBMM-nin Türkiyə üçün rolu
TBMM Türkiyənin siyasi sisteminin əsas konstitusiya institutlarından biridir. Dövlət büdcəsindən beynəlxalq müqavilələrə, yeni qanunlardan mövcud qanunların dəyişdirilməsinə qədər çoxsaylı məsələlər parlamentdə müzakirə edilir.
Parlament həm də müxtəlif siyasi partiyaların və seçicilərin mövqelərinin qanunvericilik prosesində təmsil olunduğu əsas siyasi platformadır.
