Təbiət

Təbiət insan tərəfindən yaradılmayan canlı və cansız aləmin, təbii proseslərin və onlar arasındakı qarşılıqlı əlaqələrin ümumi ifadəsidir. Dağlar, meşələr, çaylar, göllər, dənizlər, torpaq, hava, bitkilər və heyvanlar təbiətin müxtəlif komponentləridir. Təbiət yalnız ayrı-ayrı obyektlərin məcmusu deyil, bir-birinə təsir göstərən mürəkkəb ekosistemlərdən ibarət bütöv bir sistemdir.

Təbiət nədir?

Təbiət anlayışı geniş mənaya malikdir. Bu anlayış canlı orqanizmləri, atmosferi, su ehtiyatlarını, torpağı, relyefi, geoloji prosesləri və Yer üzərində baş verən digər təbii hadisələri əhatə edir.

İnsan da bioloji baxımdan təbiətin bir hissəsidir. Bununla yanaşı, insanların yaşayış məntəqələri salması, istehsal fəaliyyəti, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat və təbii ehtiyatlardan istifadəsi ətraf mühitə müxtəlif formalarda təsir göstərir.

Canlı və cansız təbiət

Təbiətin komponentlərini izah edərkən canlı və cansız təbiət anlayışlarından istifadə olunur. Bitkilər, heyvanlar, göbələklər və mikroorqanizmlər canlı təbiətin tərkib hissələridir.

Su, hava, süxurlar, minerallar və digər fiziki komponentlər isə cansız təbiətə aid edilir. Günəş işığı, temperatur, yağıntı və külək kimi amillər də canlıların həyat şəraitinin formalaşmasına təsir göstərir.

Canlı və cansız komponentlər bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə mövcud deyil. Məsələn, bitkinin inkişafı torpaq, su, işıq və temperaturdan asılıdır, bitki örtüyü isə öz növbəsində digər canlıların yaşayış mühitinə təsir göstərir.

Təbiətdə ekosistemlər

Ekosistem müəyyən ərazidə yaşayan canlı orqanizmlərlə onların cansız mühiti arasında yaranan qarşılıqlı əlaqələr sistemidir. Meşə, göl, çay, bataqlıq, çəmənlik və səhra müxtəlif ekosistemlərə nümunə ola bilər.

Ekosistemdə enerji axını və maddələrin dövranı baş verir. Bitkilər günəş enerjisindən istifadə edərək üzvi maddələr yaradır, müxtəlif heyvanlar bitkilər və ya digər canlılarla qidalanır, parçalanma prosesləri isə maddələrin yenidən təbii dövranlara daxil olmasına kömək edir.

Bu qarşılıqlı əlaqələr təbiətdə ekoloji tarazlığın formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Biomüxtəliflik və təbiət

Biomüxtəliflik canlı aləmin müxtəlifliyini ifadə edir. Buraya genetik müxtəliflik, növlərin müxtəlifliyi və ekosistemlərin müxtəlifliyi daxildir.

Təbii ərazilər çoxsaylı bitki və heyvan növlərinin qidalanması, çoxalması və sığınması üçün yaşayış mühiti yaradır. Müəyyən növün və ya yaşayış sahəsinin itirilməsi isə ekosistemdəki digər əlaqələrə də təsir göstərə bilər.

Biomüxtəlifliyin qorunması buna görə yalnız ayrı-ayrı nadir növlərin mühafizəsi deyil, onların yaşadığı ekosistemlərin və təbii proseslərin qorunması ilə də bağlıdır.

Təbii sərvətlər

İnsanların istifadə etdiyi su, torpaq, meşə, faydalı qazıntılar və digər təbii ehtiyatlar təbii sərvətlər anlayışına daxildir. Bu resursların bir hissəsi təbii proseslər nəticəsində yenilənə bildiyi halda, digərlərinin formalaşması çox uzun zaman tələb edir.

Meşə və bioloji resurslar düzgün idarə edildikdə yenilənə bilər. Neft, təbii qaz və bir çox mineral ehtiyatlar isə insan həyatının zaman miqyasında məhdud resurslar hesab edilir.

Təbii sərvətlərdən səmərəli istifadə onların iqtisadi əhəmiyyəti ilə yanaşı, gələcək nəsillər üçün qorunması baxımından da vacibdir.

İnsan və təbiət

İnsan fəaliyyəti təbiətlə daim qarşılıqlı əlaqədədir. Əkinçilik, şəhərlərin genişlənməsi, sənaye, nəqliyyat, enerji istehsalı və digər fəaliyyətlər təbii ərazilərin və resursların vəziyyətinə təsir göstərə bilər.

Bu təsir müsbət və ya mənfi xarakter daşıya bilər. Meşələrin bərpası, mühafizə olunan ərazilərin yaradılması və çirklənmənin azaldılması təbiətin qorunmasına xidmət edən fəaliyyətlərdir.

Nəzarətsiz resurs istifadəsi, yaşayış mühitlərinin məhv edilməsi, su və torpağın çirkləndirilməsi isə ekosistemlərin vəziyyətini pisləşdirə və biomüxtəlifliyin azalmasına səbəb ola bilər.

Təbiətin qorunması

Təbiətin qorunması canlı növlərin, ekosistemlərin, təbii landşaftların və resursların mühafizəsini əhatə edir. Bu istiqamətdə milli parklar, dövlət təbiət qoruqları və digər xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri mühüm rol oynayır.

Mühafizə tədbirlərinə nadir növlərin yaşayış sahələrinin qorunması, meşələrin bərpası, tullantıların və çirklənmənin azaldılması, su ehtiyatlarından səmərəli istifadə və ekoloji monitorinq daxil ola bilər.

Təbiətin qorunması yalnız dövlət qurumlarının fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Resurslardan məsuliyyətli istifadə və ətraf mühitə mənfi təsirin azaldılması fərdi və ictimai səviyyədə də əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın təbiəti

Azərbaycan müxtəlif relyef və iqlim xüsusiyyətlərinə malik olduğundan zəngin təbii landşaftlarla seçilir. Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığı, Talış dağları və Xəzər dənizi sahilləri ölkənin təbii-coğrafi müxtəlifliyini formalaşdırır.

Dağ və düzənlik əraziləri, meşələr, yarımsəhra landşaftları, çaylar, göllər və Xəzər sahili müxtəlif ekosistemlərin yaranmasına şərait yaradır. Bu müxtəliflik Azərbaycanın bitki və heyvan aləminin zənginliyinə də təsir göstərir.

Ölkədə təbii komplekslərin və ayrı-ayrı növlərin qorunması məqsədilə milli parklar, dövlət təbiət qoruqları və yasaqlıqlar yaradılıb.

Təbiətin insan həyatında əhəmiyyəti

Təbiət insanların su, qida, xammal və digər əsas resurslarla təmin olunmasında mühüm rol oynayır. Meşələr, torpaq, su hövzələri və digər ekosistemlər insanların həyat keyfiyyətinə təsir edən çoxsaylı təbii proseslərdə iştirak edir.

Təbiət eyni zamanda istirahət, turizm, elmi tədqiqat və ekoloji maarifləndirmə üçün mühüm mühitdir. Təbii landşaftların və biomüxtəlifliyin qorunması həm ekoloji tarazlığın saxlanmasına, həm də təbii irsin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edir.