Təbii qaz

Təbii qaz yerin dərin qatlarında yaranan və əsasən metandan ibarət olan qaz halındakı fosil yanacaqdır. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının məlumatına görə, təbii qazın əsas komponenti bir karbon və dörd hidrogen atomundan ibarət olan metandır — CH₄. Onun tərkibində daha az miqdarda etan, propan, butan kimi karbohidrogenlər, həmçinin karbon qazı, azot və su buxarı kimi digər maddələr də ola bilər.

Təbii qaz məişətdə yemək bişirmək və isitmə üçün, sənayedə istilik və xammal kimi, energetikada isə elektrik enerjisi istehsalında geniş istifadə olunur.

Təbii qaz necə yaranır?

Təbii qaz milyonlarla il ərzində torpaq və dəniz dibində toplanmış üzvi maddələrin yüksək temperatur və təzyiq altında dəyişməsi nəticəsində formalaşır. Bitki və canlı qalıqları geoloji layların altında qaldıqca onların tərkibindəki karbon və hidrogen birləşmələri zamanla neft, kömür və təbii qaz kimi fosil yanacaqlara çevrilə bilər.

Təbii qaz ayrıca yataqlarda, neftlə birlikdə və ya bəzi kömür laylarında mövcud ola bilər. Geoloji quruluşdan asılı olaraq ənənəvi və qeyri-ənənəvi qaz yataqları fərqləndirilir.

Təbii qaz necə hasil olunur?

Qaz yatağı müəyyən edildikdən sonra quyu qazılır və qaz yeraltı laylardan səthə çıxarılır. Quyudan çıxan xam qaz birbaşa istehlak üçün həmişə uyğun olmur.

Onun tərkibində su buxarı, hidrogen sulfid, karbon qazı, azot və müxtəlif maye karbohidrogenlər ola bilər. Buna görə təbii qaz emal müəssisələrində təmizlənir və boru kəmərləri ilə daşınmaq üçün tələb olunan keyfiyyətə gətirilir.

Emaldan sonra əldə edilən qaz yaşayış məntəqələrinə, sənaye müəssisələrinə və elektrik stansiyalarına nəql edilə bilər.

Təbii qaz niyə qoxuyur?

Təmiz təbii qazın özü rəngsiz və qoxusuzdur. Lakin qaz sızmasının insanlar tərəfindən hiss edilməsi üçün paylayıcı sistemə xüsusi qoxulandırıcı maddələr əlavə olunur.

EIA bunun üçün merkaptan kimi kəskin qoxulu maddələrdən istifadə edildiyini bildirir. Beləliklə, qaz borusunda və ya məişət avadanlığında sızma baş verdikdə xarakterik qoxu erkən xəbərdarlıq rolunu oynayır.

Bu səbəbdən məişətdə hiss edilən “qaz qoxusu” əslində təbii qazın öz qoxusu deyil, ona təhlükəsizlik məqsədilə əlavə edilmiş odorantın qoxusudur.

Təbii qaz harada istifadə olunur?

Təbii qazın istifadə sahələri genişdir. Evlərdə qaz plitələri, suqızdırıcıları və istilik sistemləri üçün istifadə oluna bilər. Sənayedə sobaların, qazanların və müxtəlif texnoloji proseslərin enerji mənbəyidir.

Elektrik stansiyalarında qaz turbinləri vasitəsilə elektrik enerjisi istehsal edilir. Təbii qaz həmçinin kimya sənayesində ammonyak, hidrogen və müxtəlif kimyəvi məhsulların hazırlanmasında xammal kimi istifadə olunur.

Sıxılmış təbii qaz — CNG — bəzi nəqliyyat vasitələrində yanacaq kimi də tətbiq edilir.

Təbii qaz yanarkən nə baş verir?

Metan kifayət qədər oksigenlə tam yandıqda əsasən karbon qazı, su buxarı və istilik yaranır. Sadələşdirilmiş kimyəvi reaksiya belə göstərilə bilər:

CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + enerji

Təbii qaz kömür və neft məhsulları ilə müqayisədə eyni miqdarda enerji istehsalı zamanı daha az karbon qazı buraxır. Lakin bu, onun emissiyasız yanacaq olması demək deyil. Təbii qaz yandırıldıqda yenə də CO₂ yaranır.

Metan niyə ətraf mühit üçün vacib mövzudur?

Təbii qazın əsas komponenti olan metan istixana qazıdır. Hasilat, emal, saxlama və boru kəmərləri zamanı baş verən sızmalar metanın birbaşa atmosferə çıxmasına səbəb ola bilər.

Bu səbəbdən təbii qazın ekoloji təsiri qiymətləndirilərkən yalnız onun yanması deyil, hasilatdan son istehlakçıya qədər bütün zəncir boyunca mümkün metan sızmaları da nəzərə alınır.

Təbii qazın əsas təhlükələri

Təbii qaz yanıcı maddədir. Qapalı sahədə sızaraq hava ilə müəyyən nisbətdə qarışdıqda alışma və partlayış təhlükəsi yarada bilər.

Digər ciddi risk natamam yanmadır. Qaz avadanlığında oksigen çatışmazlığı, nasazlıq və ya zəif havalandırma olduqda karbonmonoksid yarana bilər. Karbonmonoksid rəngsiz və qoxusuz zəhərli qaz olduğu üçün insan onu hiss etməyə bilər.

Buna görə qaz cihazlarının düzgün quraşdırılması, müntəzəm texniki yoxlanması və otağın kifayət qədər havalandırılması mühüm təhlükəsizlik tədbirləridir.

Qaz sızması zamanı nə etmək lazımdır?

Qaz qoxusu hiss edildikdə alışqan, kibrit və digər açıq alov mənbələrindən istifadə edilməməlidir. Elektrik açarlarını yandırmaq və söndürmək də qığılcım yarada biləcəyi üçün təhlükəli ola bilər.

Təhlükəsiz şərait varsa, qaz təchizatı bağlanmalı və otaq havalandırılmalıdır. İnsanlar təhlükəli sahədən uzaqlaşdırılmalı və müvafiq qaz qəza xidmətinə məlumat verilməlidir.

Sızmanın yerini açıq alovla müəyyən etməyə çalışmaq yolverilməzdir.

Təbii qaz, LPG və biqaz eyni şeydirmi?

Bu anlayışlar bir-birindən fərqlənir. Təbii qaz əsasən metandan ibarətdir və yeraltı yataqlardan hasil olunur.

LPG — mayeləşdirilmiş neft qazı — əsasən propan və butandan ibarətdir və təzyiq altında maye halda saxlanıla bilər.

Biqaz isə üzvi maddələrin oksigensiz parçalanması nəticəsində yaranır. Onun əsas komponentləri metan və karbon qazıdır. Təmizlənərək yüksək metan tərkibinə çatdırılan biqaz biomethan və ya bərpa olunan təbii qaz kimi istifadə oluna bilər.

Təbii qazın energetikadakı rolu

Təbii qaz dünyanın enerji sistemində geniş istifadə olunan yanacaq növlərindən biridir. Onun boru kəmərləri ilə daşına bilməsi, müxtəlif sahələrdə istifadə olunması və qaz elektrik stansiyalarının nisbətən çevik işləməsi energetikada geniş tətbiqinə şərait yaradır.

Bununla yanaşı, təbii qaz fosil yanacaqdır və onun istifadəsi karbon emissiyaları yaradır. Buna görə müasir enerji siyasətində qazın iqtisadi və texniki üstünlükləri ilə yanaşı metan sızmaları və iqlimə təsiri də qiymətləndirilir.