#tələbə
Tələbə
Tələbə müəyyən təhsil müəssisəsində müvafiq təhsil proqramı üzrə təhsil alan şəxsdir. Bu anlayış daha çox universitet, akademiya, institut, kollec və digər peşə və ixtisas təhsili müəssisələrində təhsil alan şəxslər üçün işlədilir. Azərbaycanda tələbələrin təhsil prosesi, hüquq və vəzifələri “Təhsil haqqında” Qanun və digər normativ sənədlərlə tənzimlənir.
Tələbə olmaq yalnız dərslərdə iştirak etmək demək deyil. Təhsil proqramının mənimsənilməsi, imtahan və digər qiymətləndirmələrdə iştirak, praktiki bacarıqların inkişaf etdirilməsi, sərbəst hazırlıq və seçilmiş ixtisas üzrə biliklərin əldə edilməsi tələbə həyatının əsas hissələridir.
Tələbə statusu necə əldə olunur?
Azərbaycanda ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinə tələbə qəbulu müəyyən edilmiş qaydalar əsasında həyata keçirilir. “Təhsil haqqında” Qanuna əsasən, ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinə qəbul, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, müsabiqə yolu ilə aparılır. Qəbul zamanı abituriyentin imtahan nəticələri və ixtisas seçimi nəzərə alınır.
Qəbul olunmuş şəxs müvafiq qeydiyyat prosedurunu tamamladıqdan sonra təhsil müəssisəsinin tələbəsi olur. Məsələn, 2026-cı ildə magistraturaya qəbul olunan şəxslərin qeydiyyatı “mygov” platforması vasitəsilə elektron formada təşkil edilib.
Bakalavr və magistr tələbəsi
Ali təhsildə tələbələr müxtəlif səviyyələr üzrə təhsil ala bilirlər. Azərbaycanda bunlara bakalavriat, magistratura, əsas (baza ali) tibb təhsili və rezidentura kimi səviyyələr daxildir.
Bakalavriat ali təhsilin əsas səviyyələrindən biridir və tələbəyə seçdiyi ixtisas üzrə fundamental və peşə bilikləri qazandırır. Bakalavriatı başa vurmuş şəxslər müəyyən edilmiş qəbul qaydalarına uyğun olaraq magistraturada təhsillərini davam etdirə bilərlər.
Magistratura isə ali təhsilin ikinci səviyyəsidir. Burada tələbə konkret ixtisaslaşma üzrə daha dərin nəzəri və praktiki hazırlıq keçir. Magistratura proqramını tam yerinə yetirən tələbələr yekun attestasiyaya buraxılır və müəyyən edilmiş tələbləri uğurla yerinə yetirdikdən sonra magistr dərəcəsi və dövlət nümunəli diplom əldə edirlər.
Tələbənin əsas fəaliyyəti
Tələbənin əsas məqsədi seçdiyi təhsil proqramını mənimsəməkdir. Bunun üçün mühazirələr, seminarlar, laboratoriya və praktiki məşğələlər, istehsalat və ya tədris təcrübələri, sərbəst işlər və digər təhsil fəaliyyətləri təşkil edilə bilər.
Tələbənin biliyi semestr ərzində müxtəlif üsullarla qiymətləndirilir. Təhsil proqramından asılı olaraq imtahanlar, təqdimatlar, layihələr, yazılı işlər, praktiki tapşırıqlar və digər qiymətləndirmə formalarından istifadə oluna bilər.
Universitet tələbəsi eyni zamanda kitabxana, laboratoriya, elektron təhsil sistemləri və təhsil müəssisəsinin digər akademik imkanlarından yararlanaraq müstəqil şəkildə bilik və bacarıqlarını inkişaf etdirir.
Tələbələrin hüquqları
Azərbaycanda təhsilalanların hüquqları qanunvericiliklə qorunur. Tələbə təhsil müəssisəsinin tədris prosesini tənzimləyən əsas hüquqi sənədləri ilə tanış olmaq imkanına malikdir.
Tələbələr müəyyən edilmiş qaydalar çərçivəsində təhsil müəssisəsinin və ya ixtisasın dəyişdirilməsi, təhsilin müvəqqəti dayandırılması, akademik məzuniyyət və sonradan təhsilə bərpa kimi imkanlardan da istifadə edə bilərlər. Bu məsələlər ali təhsil müəssisələrinin bakalavriat və magistratura səviyyələrində ayrıca qaydalarla tənzimlənir.
Tələbənin vəzifələri
Hüquqlarla yanaşı tələbənin müəyyən vəzifələri də var. Təhsil proqramının tələblərini yerinə yetirmək, akademik qaydalara riayət etmək, təhsil müəssisəsinin daxili intizam qaydalarını pozmamaq və tədris prosesində üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirmək tələbədən gözlənilən əsas davranışlardandır.
Akademik dürüstlük də tələbə həyatının mühüm prinsipidir. İmtahanlarda və yazılı işlərdə başqasının əməyini öz adına təqdim etmək, icazəsiz köçürmək və digər akademik qayda pozuntuları təhsil müəssisəsinin daxili qaydalarına uyğun nəticələrə səbəb ola bilər.
Əyani və qiyabi tələbə
Təhsilalma forması proqramdan və təhsil səviyyəsindən asılı olaraq fərqlənə bilər. Məsələn, magistratura səviyyəsində Azərbaycanda əyani və qiyabi təhsilalma formaları müəyyən edilib. Əyani magistratura üzrə normativ təhsil müddəti adətən 1,5–2 il, qiyabi formada isə bundan altı ay artıq müəyyən edilir.
Əyani tələbənin tədris prosesi əsasən təhsil müəssisəsində təşkil olunan müntəzəm akademik fəaliyyət üzərində qurulur. Qiyabi təhsildə isə tələbənin müstəqil hazırlığının payı daha böyük olur.
Tələbə təqaüdü və təhsil krediti
Azərbaycanda müəyyən şərtlərə cavab verən tələbələr təqaüd və digər maliyyə dəstəyi imkanlarından yararlana bilirlər. Təqaüdün verilməsi təhsil pilləsi, maliyyələşmə qaydası, akademik nəticələr və qüvvədə olan müvafiq qaydalardan asılıdır.
Ödənişli əsaslarla əyani təhsil alan Azərbaycan vətəndaşları üçün Təhsil Tələbə Krediti sistemi də fəaliyyət göstərir. Bu imkan bakalavriat, magistratura, orta ixtisas və yüksək texniki peşə təhsilinin müəyyən kateqoriyalarında təhsil alan tələbələrə şamil olunur. Sosial və standart TTK növləri mövcuddur.
Tələbə həyatı
Tələbə həyatı yalnız auditoriya və imtahanlardan ibarət deyil. Universitet və kolleclərdə tələbələr elmi konfranslarda, olimpiadalarda, idman yarışlarında, tələbə təşkilatlarında, könüllülük layihələrində, mədəni tədbirlərdə və müxtəlif sosial proqramlarda iştirak edə bilirlər.
Bu dövr gələcək peşəyə hazırlıq baxımından da əhəmiyyətlidir. Təcrübə proqramları, layihələr, elmi araşdırmalar və işəgötürənlərlə əməkdaşlıq tələbəyə nəzəri biliklərini praktik mühitdə tətbiq etmək imkanı yaradır. Beləliklə, tələbəlik dövrü həm təhsil alma, həm də gələcək peşə və şəxsi inkişaf üçün bilik və təcrübə toplama mərhələsidir.
