təndir

Azərbaycan Təndiri: Əsrlərdən Gələn Qədim Ocaq Mədəniyyəti Azərbaycan kulinariya mədəniyyətinin və məişətinin ən qədim, ən dəyərli simvollarından biri təndirdir. Əsrlər boyu xalqımızın yaşayış tərzində mühüm yer tutan bu xüsusi sobada yalnız çörək bişirilməmiş, həm də müxtəlif milli yeməklər hazırlanmışdır. Təndir sadəcə bir bişirmə vasitəsi deyil, həm də ailə bərəkətinin, istiliyinin və qonaqpərvərliyinin rəmzi hesab olunur. Təndirin Tarixi və Arxeoloji Əhəmiyyəti Arxeoloji qazıntılar göstərir ki, Azərbaycan ərazisində təndirdən istifadənin tarixi b.ə. IV–III minilliklərə, yəni Tunc dövrünə təsadüf edir. Ölkəmizin müxtəlif bölgələrində — Qarabağ, Naxçıvan, Muğan və Qəbələ ərazisində aparılan tədqiqatlar zamanı qədim yaşayış məskənlərindən müxtəlif ölçülü təndir qalıqları tapılmışdır. Bu tapıntılar sübut edir ki, əcdadlarımız gil emalı və ocaq qalalama texnikasını hələ minilliklər əvvəl mükəmməl mənimsəmişlər. Tarixən təndir həm də evin istilik mənbəyi rolunu oynamış, qış aylarında yaşayış sahələrinin qızdırılmasında istifadə edilmişdir. Təndirin Hazırlanması və Qurulma Texnikası Təndir düzəltmək xüsusi ustalıq və səbir tələb edən qədim bir sənətdir. Ənənəvi təndirin hazırlanma prosesi bir neçə ardıcıl mərhələdən ibarətdir: Xammalın Seçilməsi: Təndir üçün xüsusi sarı və ya qırmızı gil seçilir. Gilin tərkibinə möhkəmlik vermək və istilik zamanı çatlamasının qarşısını almaq üçün saman, keçi tükü və ya xırda qum qatılır. Yoğrulma və Formalaşdırma: Gil su ilə yaxşıca yoğrulduqdan sonra bir neçə gün saxlanılır. Daha sonra gildən uzun zolaqlar (kündələr) düzəldilərək aşağıdan yuxarıya doğru halqa formasında hörmə üsulu ilə təndirin divarları qaldırılır. Quruma və Bişirilmə: Hazırlanmış təndir forması kölgə yerdə təbii yolla qurudulur. Tam qurduqdan sonra təndirin içində ilk od qalanır və gilin bərkiməsi (bişməsi) təmin edilir. Quraşdırılma: Təndir adətən torpağın altında (yeraltı təndir) və ya torpağın üzərində (üstübağlı kilsə təndiri) quraşdırılır. Təndirin dib hissəsində havanın daxil olması və odun yanmasını dəstəkləməsi üçün "külfə" adı verilən xüsusi dəlik qoyulur. Təndirdə Bişirilən Tamlar və Təndir Çörəyi Təndir çörəyi özünəməxsus ətri, xırtıldayan qabığı və yumşaq daxili quruluşu ilə fərqlənir. Xəmir gəldikdən sonra kündələnir, xüsusi "ərəsin" (üzərinə naxış vurulan və ya formalaşdırılan alət) vasitəsilə bəzədilir və təndirin qızmar divarına yapışdırılır. Çörəkdən əlavə, təndir Azərbaycan mətbəxinin bir çox ləziz təamlarının hazırlanmasında istifadə olunur: Təndir kababı: Quzu və ya toyuq ətinin təndirin daxilində közün istisi ilə bişirilməsi; Təndir lavası və xörəkləri: Müxtəlif un məmulatları, eləcə də saxsı qablarda hazırlanan pitilər və bozbaşlar. Təndirdə bişirmə prosesinin əsas üstünlüyü yeməklərin birbaşa alovda deyil, gilin saxladığı bərabər istilikdə bişməsidir. Bu da təamların həm faydalı maddələrini qorumasına, həm də unikal dad qazanmasına şərait yaradır.