Tənqidçi

Tənqidçi ədəbiyyat, kino, teatr, musiqi, təsviri sənət və digər yaradıcılıq sahələrində əsərləri təhlil edən, onların məzmununu, formasını və bədii xüsusiyyətlərini qiymətləndirən mütəxəssisdir. Onun işi əsərin yalnız uğurlu və ya zəif tərəflərini göstərmək deyil, müəllifin yaradıcılıq yanaşmasını, istifadə etdiyi ifadə vasitələrini və əsərin mədəni mühitdəki yerini izah etməkdir.

Peşəkar tənqid şəxsi bəyənmə və ya bəyənməmə ilə məhdudlaşmır. Tənqidçi fikrini əsərdən götürülən nümunələr, müqayisələr və sahəyə aid biliklərlə əsaslandırır. Bu baxımdan tənqid qüsur axtarmaqdan daha geniş fəaliyyət sahəsidir.

Ədəbi tənqidçinin fəaliyyəti

Ədəbi tənqidçi roman, hekayə, şeir, poema, dram və digər ədəbi əsərləri araşdırır. O, mətnin mövzusuna, süjetinə, obrazlar sisteminə, dilinə, üslubuna və kompozisiyasına diqqət yetirir. Müəllifin fərdi yaradıcılıq xüsusiyyətlərini, ədəbi ənənə ilə əlaqəsini və gətirdiyi yenilikləri qiymətləndirir.

Ədəbi tənqid ədəbiyyatşünaslığın əsas istiqamətlərindən biridir. Ədəbiyyat tarixi daha çox ədəbi prosesin keçdiyi yolu, nəzəriyyə isə ümumi qanunauyğunluqları araşdırır. Tənqid əsasən konkret əsərlərin və cari ədəbi prosesin təhlilinə yönəlir, lakin klassik mətnlərə də yeni baxış təqdim edə bilər.

Kino, teatr və sənət tənqidi

Kinotənqidçi filmin ssenarisini, rejissor həllini, aktyor oyununu, operator işini, montajını və səs quruluşunu təhlil edir. Filmi qiymətləndirərkən onun janrını, yaradıldığı dövrü və kino tarixindəki oxşar nümunələri nəzərə alır.

Teatr tənqidçisi tamaşanın səhnə həllini, rejissor yozumunu, aktyor ifasını, səhnəqrafiyanı və dramaturji mətnlə münasibətini araşdırır. Musiqi tənqidçisi bəstənin quruluşuna, ifa texnikasına və interpretasiyaya diqqət yetirir. Təsviri sənət tənqidçisi isə rəng, kompozisiya, material və bədii konsepsiya kimi xüsusiyyətləri qiymətləndirir.

Bu sahələrin hər biri ayrıca bilik və hazırlıq tələb edir. Buna görə tənqidçilər çox vaxt müəyyən sənət növü, janr və ya dövr üzrə ixtisaslaşırlar.

Tənqidçinin yazı janrları

Tənqidçinin əsas yazı formaları resenziya, tənqidi məqalə, esse və icmaldır. Resenziya adətən konkret əsərin təhlilinə və qiymətləndirilməsinə həsr olunur. İcmal müəyyən dövrdə və ya istiqamətdə yaranan əsərləri ümumiləşdirir. Tənqidi məqalə və esse isə müəllifin yaradıcılığını, estetik problemi və ya sənət hadisəsini daha geniş kontekstdə araşdıra bilər.

Əsaslandırılmış tənqiddə faktla şəxsi şərh bir-birindən ayrılır. Əsərin qiymətləndirilməsi müəllifin şəxsiyyətinin alçaldılmasına çevrilməməli, nəticələr konkret nümunələrə söykənməlidir.

Azərbaycanda ədəbi tənqid

Azərbaycan ədəbi tənqidinin inkişafında Mirzə Fətəli Axundzadənin mühüm rolu olub. Onun ədəbiyyat və sənət haqqında mülahizələri milli tənqidi fikrin formalaşmasına təsir göstərib.

Sonrakı dövrlərdə Məmməd Arif Dadaşzadə, Məmməd Cəfər Cəfərov, Yaşar Qarayev və digər tənqidçi-ədəbiyyatşünaslar Azərbaycan ədəbiyyatının təhlili və qiymətləndirilməsi sahəsində çalışıblar. Onların araşdırmaları ayrı-ayrı yazıçıların yaradıcılığını, ədəbi cərəyanları və bədii düşüncənin inkişafını əhatə edir.