Təyyarə

Təyyarə atmosferdə qanadların yaratdığı qaldırıcı qüvvə hesabına uçan hava nəqliyyatı vasitəsidir. O, sərnişin və yük daşınması, hərbi məqsədlər, təlim, kənd təsərrüfatı, axtarış-xilasetmə və xüsusi əməliyyatlar üçün istifadə olunur. Müasir təyyarələr ölçü, sürət, uçuş məsafəsi və təyinatına görə bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənə bilər.

Təyyarə necə uçur?
Təyyarənin uçuşunda dörd əsas qüvvə iştirak edir: qaldırıcı qüvvə, ağırlıq, dartı və hava müqaviməti. Qanadların forması və təyyarənin havada hərəkəti nəticəsində qaldırıcı qüvvə yaranır. Mühərrik isə təyyarəni irəli hərəkət etdirən dartı qüvvəsini təmin edir.

Bu qüvvələrin tarazlığı təyyarənin qalxmasına, sabit uçmasına və enməsinə imkan verir.

Təyyarənin əsas hissələri
Təyyarənin əsas hissələrinə gövdə, qanadlar, quyruq bölməsi, mühərriklər, şassi və idarəetmə səthləri daxildir.

Gövdə sərnişin, ekipaj, yük və avadanlıqların yerləşdiyi əsas konstruksiyadır. Qanadlar qaldırıcı qüvvə yaradır, quyruq hissəsi isə uçuş zamanı sabitliyi və idarəetməni təmin edir.

Qanadlar
Qanad təyyarənin uçuş üçün ən vacib konstruktiv elementlərindən biridir. Onun forması, sahəsi və bucağı aerodinamik göstəricilərə təsir edir.

Qanadlarda flap, aileron və digər hərəkətli səthlər yerləşə bilər. Bu elementlər qalxma, dönmə və enmə zamanı istifadə olunur.

Mühərriklər
Təyyarələrdə müxtəlif mühərrik növləri istifadə olunur. Böyük sərnişin təyyarələrində əsasən turbofan mühərrikləri tətbiq edilir, kiçik təyyarələrdə isə porşenli və turbovintli mühərriklərə də rast gəlinir.

Mühərrikin əsas funksiyası təyyarəni irəli aparan dartı qüvvəsini yaratmaqdır.

Şassi
Şassi təyyarənin yerdə hərəkəti, qalxması və enməsi üçün istifadə olunan təkər sistemidir.

Bir çox təyyarədə şassi uçuş zamanı aerodinamik müqaviməti azaltmaq üçün gövdə və ya qanad daxilinə yığılır.

Quyruq hissəsi
Quyruq konstruksiyası üfüqi və şaquli stabilizatorlardan ibarət olur. Bu hissələr təyyarənin istiqamətini və tarazlığını qorumağa kömək edir.

Sükan və elevator kimi idarəetmə səthləri də adətən quyruq hissəsində yerləşir.

Sərnişin təyyarəsi
Sərnişin təyyarələri insanların şəhərlər və ölkələr arasında daşınması üçün hazırlanır. Bu təyyarələr qısa, orta və uzun məsafəli reyslər üçün fərqli ölçülərdə istehsal olunur.

Airbus və Boeing kimi istehsalçıların müxtəlif sərnişin təyyarəsi ailələri dünya aviasiyasında geniş istifadə edilir.

Yük təyyarəsi
Yük təyyarələri sərnişin əvəzinə kommersiya yüklərinin daşınması üçün nəzərdə tutulur.

Onların gövdəsində iri yük qapıları, gücləndirilmiş döşəmə və xüsusi bağlama sistemləri ola bilər.

Hərbi təyyarə
Hərbi təyyarələr qırıcı, bombardmançı, nəqliyyat, kəşfiyyat və təlim təyyarələri kimi müxtəlif kateqoriyalara bölünür.

Bu təyyarələr yüksək sürət, manevr qabiliyyəti, xüsusi sensorlar və hərbi sistemlərlə təchiz oluna bilər.

Kiçik aviasiya təyyarələri
Kiçik təyyarələr şəxsi uçuşlar, pilot hazırlığı, regional daşımalar və xüsusi xidmətlər üçün istifadə olunur.

Onların bir hissəsi bir mühərrikli, digərləri isə iki və daha çox mühərrikli ola bilər.

Turbovintli təyyarə
Turbovintli təyyarədə qaz turbinli mühərrik pəri fırladır. Bu tip təyyarələr qısa və orta məsafələrdə, xüsusilə regional marşrutlarda səmərəli ola bilər.

Onlar reaktiv təyyarələrdən adətən daha aşağı sürətlə uçur.

Reaktiv təyyarə
Reaktiv təyyarələr yüksək sürət və böyük uçuş məsafəsi üçün geniş istifadə olunur.

Müasir kommersiya aviasiyasının əsas hissəsini turbofan mühərrikli reaktiv təyyarələr təşkil edir.

Kokpit
Kokpit pilotların təyyarəni idarə etdiyi hissədir. Burada uçuş alətləri, naviqasiya sistemləri, rabitə vasitələri və mühərrik idarəetmə sistemləri yerləşir.

Müasir kokpitlərdə məlumatların böyük hissəsi elektron ekranlarda göstərilir.

Avtopilot
Avtopilot təyyarənin müəyyən uçuş parametrlərini avtomatik idarə edən sistemdir.

O, kursu, hündürlüyü və sürəti saxlaya bilər. Buna baxmayaraq, uçuşun məsuliyyəti pilotların üzərində qalır.

Qalxma və enmə
Qalxma zamanı mühərriklər yüksək dartı yaradır və təyyarə lazımi sürətə çatdıqdan sonra havaya qalxır.

Enmə zamanı sürət azaldılır, flaplar açılır və təyyarə uçuş-enmə zolağına nəzarətli şəkildə yaxınlaşır.

Uçuş hündürlüyü
Sərnişin reaktiv təyyarələri adətən yüksək hündürlükdə uçur. Bu, hava müqavimətini azaltmağa və yanacaq səmərəliliyini artırmağa kömək edir.

Dəqiq uçuş hündürlüyü təyyarə tipi, marşrut və hava şəraitindən asılıdır.

Təyyarədə təhlükəsizlik sistemləri
Müasir təyyarələr çoxsaylı ehtiyat və xəbərdarlıq sistemləri ilə təchiz olunur. Bunlara yanğın aşkarlama, naviqasiya, toqquşmanın qarşısını alma və fövqəladə rabitə sistemləri daxildir.

Bir çox mühüm sistem bir neçə müstəqil kanal vasitəsilə işləyir.

Təyyarəyə texniki xidmət
Təyyarələr müəyyən uçuş saatı, dövr və təqvim intervallarına uyğun texniki yoxlamalardan keçir.

Mühərrik, şassi, qanadlar, elektronika və digər sistemlər müntəzəm olaraq yoxlanılır və tələb olunduqda təmir edilir.

Qara qutu
Təyyarələrdə uçuş məlumatlarını və kokpit səslərini qeydə alan xüsusi registratorlar istifadə olunur.

Bu qurğular aviasiya hadisələrinin araşdırılması zamanı mühüm məlumat mənbəyi hesab edilir.

Təyyarə və helikopter fərqi
Təyyarə qaldırıcı qüvvəni əsasən sabit qanadları ilə yaradır və adətən irəli hərəkət etməlidir. Helikopter isə fırlanan rotor vasitəsilə qaldırıcı qüvvə yaradır.

Buna görə helikopter şaquli qalxa və havada bir nöqtədə qala bilər.

Təyyarənin nəqliyyatda rolu
Təyyarə uzun məsafələrin qısa müddətdə qət edilməsinə imkan verdiyi üçün müasir qlobal nəqliyyat sisteminin əsas vasitələrindən biridir.

Sərnişin daşımaları ilə yanaşı, hava yükdaşımaları təcili, qiymətli və tez xarab olan məhsulların sürətli çatdırılmasında mühüm rol oynayır.