Tikiş

Tikiş parça, dəri və digər materialların iynə və sap vasitəsilə birləşdirilməsi, bərkidilməsi və ya bəzədilməsi prosesidir. “Tikiş” sözü həm tikmək işini, həm də tikilmiş materialların birləşdiyi xətti ifadə edir. Geyim istehsalı və dərzilikdə tikiş əl ilə və ya tikiş maşını vasitəsilə yerinə yetirilir. Müxtəlif tikiş növləri parçanın xüsusiyyətinə, geyimin konstruksiyasına və görülən işin məqsədinə uyğun seçilir.

Tikiş nədir?

Azərbaycan dilində “tikiş” sözünün bir neçə mənası var. Əsas mənalarından biri tikmək işi və tikmə prosesidir. Digər mənada isə iki parça və ya dəri hissəsinin tikilərək birləşdirildiyi yer tikiş adlanır.

Məsələn, köynəyin yan hissəsində iki parça detalını birləşdirən xətt tikişdir. Eyni zamanda həmin geyimin hazırlanması prosesi haqqında danışarkən də “tikiş” sözündən istifadə olunur.

Termin texniki və tibbi sahələrdə də işlədilir. Məsələn, qaynaq tikişi və cərrahi tikiş fərqli anlayışlardır. Dərzilikdə isə tikiş əsasən tekstil materiallarının sap vasitəsilə birləşdirilməsi ilə əlaqəlidir.

Əl tikişi

Əl tikişi iynə və sap vasitəsilə, tikiş maşını istifadə edilmədən yerinə yetirilir. Bu üsul geyim hazırlanmasının ən qədim texnikalarından biridir.

Əl tikişi kiçik təmir işlərində, düymələrin tikilməsində, müvəqqəti bərkitmədə, bəzi kənarların işlənməsində və dekorativ işlərdə istifadə olunur.

Əsas əl tikişləri arasında düz tikiş, geri tikiş, kökləmə tikişi, ilməvari və kənar tikişlər kimi müxtəlif üsullar mövcuddur.

Əl ilə işləmək tikişçiyə tikişin hər hissəsinə ayrıca nəzarət etməyə imkan verir. Buna görə bəzi incə dərzilik və dekorativ işlərdə maşın tikişi ilə yanaşı əl tikişi də qorunub saxlanılır.

Maşın tikişi

Maşın tikişi tikiş maşını vasitəsilə yaradılan tikişdir. XIX əsrdə tikiş maşınlarının inkişafı geyim istehsalının mexanikləşdirilməsində mühüm dəyişiklik yaratdı.

Müasir məişət və sənaye tikiş maşınları müxtəlif tikiş formaları yarada bilir. Düz tikiş, ziqzaq, zəncirvari tikiş, overlok və örtük tikişi geniş istifadə olunan nümunələrdəndir.

Maşın tikişi əl tikişi ilə müqayisədə uzun tikiş xətlərinin daha sürətli və eyni addımlarla hazırlanmasına imkan verir. Buna görə geyimlərin kütləvi istehsalında əsas əməliyyatların böyük hissəsi sənaye tikiş avadanlığı ilə həyata keçirilir.

Düz tikiş

Düz tikiş dərzilikdə ən çox rast gəlinən əsas tikiş formalarından biridir. Tikiş xətti boyunca ardıcıl düz tikiş addımları yaradılır.

Geyim detallarının birləşdirilməsi, müəyyən hissələrin bərkidilməsi və müxtəlif konstruktiv əməliyyatlarda düz tikişdən istifadə edilə bilər.

Maşınla yaradılan klassik kilid tikişində adətən üst sap və masuradan gələn alt sap materialın daxilində bir-birinə bağlanır. Bu prinsip bir çox məişət və sənaye tikiş maşınının əsas iş mexanizmidir.

Ziqzaq tikişi

Ziqzaq tikişində sap düz xətt boyunca deyil, sağa və sola dəyişən istiqamətdə hərəkət edərək ziqzaq forması yaradır.

Bu tikiş elastiklik tələb olunan bəzi materiallarda, parçanın kənarlarının işlənməsində və dekorativ məqsədlərlə istifadə edilə bilər.

Ziqzaqın eni və tikiş addımı maşının imkanlarından asılı olaraq dəyişdirilə bilər. Materialın növünə uyğun parametr seçilməsi tikişin görünüşünə və davamlılığına təsir edir.

Overlok tikişi

Overlok əsasən parçanın açıq kənarının işlənməsi və saplarının sökülməsinin qarşısının alınması üçün istifadə olunan tikiş növüdür.

Overlok maşını tikiş əməliyyatı zamanı parçanın kənarını kəsə və eyni zamanda saplarla həmin kənarı əhatə edə bilər. Bu səbəbdən fabrik istehsalı olan geyimlərin daxili kənarlarında overlok tikişinə tez-tez rast gəlinir.

Overlok adi düz tikişi hər vəziyyətdə əvəz etmir. Geyimin hazırlanmasında birləşdirici tikiş və kənar işləmə əməliyyatları fərqli məqsədlər daşıya bilər.

Müvəqqəti tikiş

Dərzilikdə bütün tikişlər hazır məhsulun üzərində qalmaq üçün yaradılmır. Bəzi tikişlər yalnız iş prosesində parçaları müvəqqəti olaraq düzgün vəziyyətdə saxlamaq üçün istifadə edilir.

Belə əməliyyat çox vaxt kökləmə kimi tanınır. Parça hissələri əvvəlcə əl ilə iri tikiş addımları ilə birləşdirilə, əsas tikiş tamamlandıqdan sonra isə müvəqqəti saplar çıxarıla bilər.

Bu üsul xüsusilə detalların sürüşməsinin qarşısını almaq və əsas tikiş xəttinin düzgün alınmasını təmin etmək üçün faydalıdır.

Tikiş üçün istifadə olunan alətlər

Sadə əl tikişi üçün əsas vasitələr iynə, sap, qayçı və parçadır. Dərzilik işi mürəkkəbləşdikcə istifadə olunan alətlərin sayı da artır.

Tikiş prosesində istifadə edilə bilən əsas vasitələrə aşağıdakılar daxildir:

əl və maşın iynələri;

müxtəlif növ saplar;

parça qayçısı;

ölçü lenti;

dərzi təbaşiri;

sancaqlar və ya parçanı tutan klipslər;

tikiş sökən alət;

tikiş maşını;

overlok maşını.

İynə, sap və tikiş növünün parçaya uyğun seçilməsi hazır məhsulun keyfiyyətinə təsir göstərir.

Tikiş və dərzilik

Tikiş və dərzilik bir-biri ilə sıx əlaqəli olsa da, tam eyni anlayış deyil.

Tikiş materialların sapla birləşdirilməsi və işlənməsi prosesidir. Dərzilik isə geyimin ölçülməsi, biçilməsi, konstruksiyasının hazırlanması, tikilməsi, bədənə uyğunlaşdırılması və tamamlanmasını əhatə edən daha geniş peşə sahəsidir.

Dərzi tikiş bacarığından istifadə edir, lakin onun işi yalnız tikiş xətti yaratmaqdan ibarət deyil. Parçanın düzgün biçilməsi və geyimin ölçüyə uyğun hazırlanması da dərziliyin əsas mərhələlərindəndir.

Tikiş və naxış arasındakı fərq

Tikiş əsasən material hissələrinin birləşdirilməsi və konstruktiv hazırlanması məqsədi daşıyır. Naxış və tikmə isə çox vaxt parçanın dekorativ şəkildə bəzədilməsi ilə əlaqəlidir.

Bununla belə, hər iki sahədə iynə və sapdan istifadə edilə bilər. Bəzi tikiş növləri eyni zamanda həm funksional, həm də dekorativ məqsəd daşıyır.

Geyimin üzərində görünən xüsusi sap xətləri, ornamentlər və naxışlar məhsulun dizayn elementinə çevrilə bilər.

Tikişin geyim istehsalında rolu

Geyimin hazırlanması adətən model və ölçünün müəyyənləşdirilməsi, qəlibin hazırlanması, parçanın biçilməsi, detalların birləşdirilməsi və son işləmə mərhələlərindən ibarətdir.

Tikiş həmin prosesin əsas mərhələlərindən biridir. Ayrı-ayrı parça detallarının düzgün birləşdirilməsi nəticəsində geyimin əsas forması yaranır.

Sənaye istehsalında müxtəlif əməliyyatlar üçün ayrıca tikiş maşınlarından istifadə edilə bilər. Düz tikiş, overlok, düymə və ilgək əməliyyatları, eləcə də xüsusi kənar işləmələri fərqli avadanlıq tələb edə bilər.

Beləliklə, tikiş sadə iynə-sap işindən müasir tekstil və geyim sənayesinin əsas istehsal proseslərindən birinə qədər geniş istifadə sahəsinə malikdir.